Atxiloketak, zigorrak eta salaketak gerra garaian

Ikasleengan bultzatzen diren jarrerak

• Giza eskubideen urraketak ezagutzea
• Atxilotuen esperientziak ulertzeko enpatia
• Salaketa anonimoen arriskuak identifikatzea
• Ahozkotasunaren eta dokumentu historikoen balioa
• Gure historia ezagutzeko interesa piztea
• Hausnarketa pertsonala eta kritikoa garatzea
• Informazio-iturriak bilatzen eta aukeratzen jakitea

Bideoa ikusi aurretik

Gaiaren aurkezpena egin. Ikasleen aurrezagutzak aktibatu, gisa honetako galderak eginez talde handian:

- Zer uste duzue gertatzen dela gerra bat hasten denean herri txiki batean?

- Pertsona batzuk beren etxeetatik ihes egitera behartuta egon daitezkeela uste al duzu?

- Gerran soldaduentzat bakarrik al dago arriskua?

- Zer etortzen zaizue burura “errepresioa” hitza entzutean?

- Zer esan nahi du pertsona bat desagerraraztea?

- Zer iruditzen zaizue pertsona bat agintarien aurrean salatzea?

- Zer sentimendu sortzen dizue, edozein momentutan etxetik indarrez eraman zaitzaketela jakiteak?

- Emakumeek eta gizonek modu berean jasaten al zituzten gatazka armatuen ondorioak?

- Zer arrazoi egon daitezke gerratean pertsona bat atxilotzeko?

Bideoa ikusi bitartean

1. Bideoa ikusi aurretik zituzten aurrezagutzak eta bideoa ikusi bitartekoak alderatu, ea aurrez hitz egindakoarekin bat datozen.
2. Atentzioa eman dieten pasarteak gogoan hartu.
3. Ezagutzen ez dituzten hitzak, izenak edo erreferentziak apuntatu ditzatela. (Adib.: “errepresioa”, “lan-behartuak”, “purga”, “errizino-olioa”, “desagertua”, ...)

 Bideoa behar adina aldiz ikusiko dute, informazioari ahalik eta etekin handiena ateratzeko.

Bideoa ikusi ondoren

1. Ziurtatu ulertu dutela. Argitu zalantzak. 
2. Bideoari buruzko hausnarketak eta iritziak partekatu, talde(t)an:

- Zer sentitzen duzue pertsona horien bizipenak entzutean?

- Zer bilatzen zuten emakumeei umiliazio publikoak eginez?

-Nola imajinatzen duzue urteetan etxean ezkutuan bizi behar izatea?

- Zer ondorio izan zituzten atxiloketek familietan?

- Gertatutakoaren inguruan hitz egitea beharrezkoa dela uste al duzue? Zergatik?

3. Azken ekoizpena: Hainbat ekoizpen garatu daitezke. Hiru adibide eskaintzen dira hemen. Ikasleek horietako bat aukeratu dezakete edo ordezko bat proposatu, edo proposamen bat baino gehiago ere egin ditzakete.

• Hitzen arrastoan. Musikak, literaturak edo zinemak iragana gogoratzeko eta transmititzeko gaitasun handia dute. Gertaera historiko askoren memoria ez da artxibo edo liburuetan bakarrik gordetzen; askotan, abestien bidez ere belaunaldiz belaunaldi transmititzen da. Horregatik, artea memoria historikoa lantzeko tresna baliotsua da, gertatutakoari buruz hausnartzeko eta biktimen ahotsa gaur egunera ekartzeko aukera ematen duelako.Proposamen honetan Berri Txarrak taldearen Maravillas abestia landuko dute ikasleek.

Abestiak 1936ko gerran errepresioaren biktima izan zen Maravillas Lambertoren istorioa gogora ekartzen du. Haren bizipenetik abiatuta, memoria, ahanztura, indarkeria eta transmisioaren inguruan hausnartuko dute. Maravillas abestiaren bideoklipa ikusiko dute ikasleek gelan. Lehen ikustaldian ez zaie abestiaren hitzik jarriko; bideoklipak sortzen duen giroa, koloreak, irudiak eta emozioak jasotzea izango da helburua. Bigarren ikustaldian abestiaren hitzak irakurriz ikusiko dute bideoa. 

Bideoa ikusi eta hitzak irakurri ondoren, 3-4 ikasleko taldetan, bideokliparen hizkuntza bisuala eta abestiaren hitzak aztertuko dituzte:

• Galderak erantzun ostean, irakasleak Maravillas Lambertoren kasua azalduko du, eta ikasleek abestian aipatzen diren erreferentzia historikoak testuinguruan kokatuko dituzte. Amaitzeko, hausnarketa gidatu bat egingo dute denek batera, galdera hauek erabiliz:

Zergatik izan zen desberdina Nafarroako errepresioa Euskal Herriko beste toki batzuetakoarekin alderatuta?

Zergatik egon dira horrelako istorio asko isilean hainbeste urtez?

Ezagutzen al duzue zuen herrian antzeko kasuren bat?

Etxean inoiz hitz egin al dizuete 1936-1939 urteetan gertatutakoaz?

Zuen ustez, garrantzitsua al da horrelako istorioak gogoratzea? Zergatik? Zer gerta daiteke ahazten baditugu?

•   Zineforuma. Proposamen honetan hain garrantzitsuak baina ezezagunak diren gerrako eta gerra osteko “satorrak” ezagutuko dituzte ikasleek. “La trinchera infinita” film ospetsu eta saritua ikusiko dute gelan denek batera, eta taldekako eta bakarkako hausnarketarako tartea izango dute. Ondoren, Euskal Herrian gertatutako Labastidako “satorren” kasua ikerketzeko eskatuko zaie. 

Filmak hiru gai nagusi lantzen ditu: Gerra Zibila eta frankismoa, itxialdia, eta mendekotasuna. Istorioa Espainiako Gerra Zibilaren hasieran abiatzen da, eta frankismoan zehar garatzen da testuinguru guztia, pertsonaia errepublikano baten ikuspegitik. Itxialdiak Higinioren 30 urteko biziraupena erakusten du, izuaren eta itxaropenaren artean ezkutatuta. Mendekotasuna, aldiz, Rosa emaztearen rolean gorpuzten da; senarraren bizitza bere mende dagoenez erabat, berak ere hainbat hamarkadatan bere itxialdi propioa jasango du.

Filma ikusi aurretik, irakasleak aktibazio-galdera batzuk egingo dizkie ikasleei eta gaiaz dakitenari buruz hitz egingo dute.

Filma ikusi ondoren, ikasleek postal bat idatziko dute. Higinioren tokian jarriko dira eta Rosari idatziko diote, hau Granadan dagoen bitartean. Higiniok herriko postariaren konplizitatea duela imajinatu beharko dute. Filmaren lanketari amaiera emateko, beste galdera hauek egingo ditu irakasleak, hausnarketa bultzatzeko:

LABASTIDAKO SATORRAK

Euskal Herrian “satorren” inguruan ezagutzen den kasu garrantzitsuena Labastidan jazo zen: bi urtez ezkutuan bizi izan ziren lau gizonen istorioa.

EITBren Vamos a hacer historia telebista-saioak gai honi buruz egindako programaren trailerra ikusiko dute ikasleek gelan, eta banakako proiektu bat egitea eskatuko zaie. Trailerra ikusita eta “La trinchera infinita” filmaren lanketa egin ondoren, etxean, EITBren saioa osorik ikusteko eskatuko zaie, eta gertakizunak kronologikoki ordenatu beharko dituzte

Ikasgelan, 3-4 taldetan banatuko dira ikasleak, eta etxetik eramandako zerrendak alderatu, desadostasunak identifikatu, gertaeren ordena adostu eta garrantzitsuenak iruditzen zaizkien 8-10ak aukeratuko dituzte.

Talde bakoitzak bere proposamenak aurkeztuko ditu eta irakasleak, ikasleen ekarpenekin, arbelean kronologia bateratu bat eraikiko du. Adibidez:

Gerra Zibilaren hasiera.

Ihesa edo ezkutatzea.

Lehenengo hilabeteak.

Familiarekiko harremanak.

Herriko egoera.

Denboraren joana.

Ezkutalekua uzteko erabakia.

Ondorengo bizitza.

Kronologia eginda, La Trinchera infinita filmean azaltzen diren uneekin konparatzeko galdera batzuk egingo ditu irakasleak:

Zer antzekotasun aurkitu dituzue? Zer desberdintasun?

Zein egoera iruditu zaizue gogorrena?

Zer ulertu duzue hobeto dokumentala ikusi ondoren?

Amaitzeko, hausnarketa kolektibo bat egingo da ikasgela osoarekin:

Zerk eragiten du pertsona bat ezkutatzera behartzen duen beldur hori?

Norentzat da gogorragoa:, ezkutatuta dagoenarentzat ala haren familia eta lagunentzat?

Zergatik gorde ziren isilik horrelako istorioak hainbeste urtez?

Zer galtzen du pertsona batek askatasuna galtzen duenean?

Zer da zuentzat askatasuna?

• Gaur egunera begira. Proposamen honetan, historiako hainbat unetan emakumeak kontrolatzeko eta umiliatzeko erabilitako moduak aztertuko dira; zehazki, gorputzaren bidezko umiliazioa. Gerra garaian emakumeek jasandako genero-errepresioa oinarri hartuta, gaur egungo gizartean —eta, batez ere, sare sozialen bitartez— emakumeen (eta, bereziki, neska gazteen) aurka erabiltzen diren kontrol-, presio- eta umiliazio-mekanismoak identifikatu eta aztertuko dira. Horrez gain, jarrera kritikoa eta sentsibilizazioa landuko dira.

Ikasleak lauko taldetan banatuko dira beheko taula osatzeko. Ezkerreko zutabean, Gerra Zibileko testuinguruko ezaugarriak daude; ikasleek gaur egunera ekarri beharko dituzte, batez ere sare sozialetan edo kalean adibide horiek nola mozorrotzen eta adierazten diren bilatuz eta idatziz. 

Ondoren, galdera hauei erantzun beharko diete eta gelan hausnarketa kolektibo bat egin, azken jarduerari ekin baino lehen:

• Zergatik uste duzue erasozaileek (atzo soldaduek, gaur egun haterek edo pantaila osteko erabiltzaileek) emakumearen itxura fisikoari edo sexualitateari egiten ditoela eraso, ideiei baino lehenago?
• Gaur egun “askeagoak” garela diogu. Baina, benetan askeak al gara sare sozialetan argazki bat igotzen dugunean, ala 1937an bezala “epaituak” izateko beldurrez jokatzen dugu?
• Zer presio zehatz jasaten dute gaur egungo neska gazteek mutilekin alderatuz? (Adibidez: nola epaitzen den beraien janzkera, izan dituen harreman kopuruak, etab.)
• Zer desberdintasun erradikal dago gerra garaiko indarkeria fisiko edo militarraren eta gaur egungo indarkeria digital edo sozialaren artean?
• Zer antzekotasun sakon dago indarkeria mota horien helburuen artean?

Behin hausnarketa eginda, talde bakoitzak sentsibilaziorako elementu labur bat sortuko du (kartel bat, Instagram/TikTok-erako reel bat, podcast motz bat, infografia digital bat…), iraganeko injustizia eta gaur egungo presioa lotzeko eta kontzientzia pizteko helburuarekin. 

Amaitzeko, talde bakoitzak egindako lana aurkeztuko du gelakideen aurrean eta denen arteko azken hausnarketa bat egingo dute.

Sare sozialetan neska baten aurkako jazarpen bati atsegin dut ematen diogunean, partekatzen dugunean edo ezer esan gabe bere horretan uzten dugunean… ez al gara ari gerra garaiko plaza hartan barre egiten zutenen antzera jokatzen?

Zergatik epaitzen da bikote-harreman “asko” izan dituen neska? Nork esaten du zer den “asko”? Nork idatzi du “neska onaren” gidaliburua?

Zer sentituko du pertsona batek sare sozialetan irain matxistak jasotzean?

Zer egingo duzu hurrengoan zure inguruko neska baten aurkako umiliazio digital bat ikusten duzunean? Isilik geratu ala guraizeak gelditu?

 
Ebaluazio-irizpideak

Unitate didaktiko honen ebaluazioak izaera jarraitua, hezigarria eta integrala izango du. Helburua ez da soilik ikasleek azken emaitza batean lortutakoa baloratzea, baizik eta ikaskuntza-prozesu osoan zehar egindako aurrerapena identifikatzea eta ikasle bakoitzari bere ikaskuntza hobetzeko orientabideak eskaintzea.

Horretarako, ebaluazioa hiru ikuspegitatik ulertuko da: ikasleen ikaskuntzaren ebaluazioa, irakaskuntza-prozesuaren ebaluazioa eta unitate didaktikoaren ebaluazioa.

Ikasleen ikaskuntzaren ebaluazioa

Ikasleen ikaskuntza hiru unetan baloratuko da: hasieran, garapenean eta amaieran.

Hasierako ebaluazioaren helburua ikasleen aurretiazko ezagutzak, interesak, aurreiritziak eta gaiaren inguruko bizipenak ezagutzea izango da. Horretarako, unitate bakoitzaren hasieran proposatutako galdera-sortak, ideia-jasa, ahozko elkarrizketak eta hausnarketa laburrak erabiliko dira.

Prozesuko ebaluazioa unitate osoan zehar egingo da. Irakasleak ikasleen parte-hartzea, lankidetza, ikerketa-prozesua, ahozko zein idatzizko adierazpena, iturri historikoen erabilera eta pentsamendu kritikoa behatuko ditu. Aldi berean, ikasleei etengabeko feedbacka emango zaie, beren ikaskuntza hobetzen joan daitezen.

Amaierako ebaluazioan, unitate bakoitzean egindako azken ekoizpenak eta aurkezpenak baloratuko dira. Ez da produktu finala soilik kontuan hartuko; prozesuan izandako bilakaera, lankidetza, autonomia eta hausnarketa-gaitasuna ere ebaluatuko dira.

Ebaluazio hori egiteko hainbat tresna erabiliko dira:

• Behaketa sistematikoa.
• Kontrol-zerrendak.
• Errubrikak.
• Talde-lanen eta ahozko aurkezpenen balorazioa.
• Ikasleen koadernoa eta jarduera idatziak.
• Autoebaluazioa eta koebaluazioa.

Autoebaluazioaren bidez, ikasleek beren ikaskuntzaren inguruan hausnartuko dute. Horretarako, unitate bakoitzaren amaieran galdera labur batzuei erantzungo diete, hala nola: Zer ikasi dut? Zer egin dut ondo? Zer hobetu dezaket?

Koebaluazioaren bidez, berriz, talde-lanetan parte hartu duten ikasleek elkarren ekarpena baloratuko dute aurrez adostutako irizpideen arabera (parte-hartzea, errespetua, lankidetza, komunikazioa eta ardura).

Irakaskuntza-prozesuaren ebaluazioa

Ebaluazioak irakaslearen jarduna ere barne hartuko du. Unitate didaktikoaren amaieran, irakasleak bere esku-hartzea aztertuko du, egindako plangintzaren egokitasuna eta erabilitako metodologiaren eraginkortasuna baloratuz.

Horretarako, honako alderdi hauek hartuko dira kontuan:

• Helburu didaktikoak eta konpetentziak lortu diren.
• Proposatutako jarduerek ikasleen interesa eta motibazioa piztu duten.
• Denboraren antolaketa egokia izan den.
• Erabilitako baliabide didaktikoak (Ahotsak.eus-eko testigantzak, ikus-entzunezko materialak, dokumentuak, mapak eta bestelako baliabideak) erabilgarriak izan diren.
• Ikasleen behar anitzei erantzuteko neurriak nahikoak izan diren.
• Erabilitako ebaluazio-tresnek ikasleen ikaskuntza modu egokian islatu duten.

Hausnarketa hori irakaslearen autoebaluazio-fitxa baten bidez jasoko da, hurrengo ikasturteetan unitatea hobetzeko proposamenak egiteko.

Unitate didaktikoaren ebaluazioa

Azkenik, unitate didaktikoaren beraren balorazioa egingo da. Horretarako, ikasleen iritzia ere kontuan hartuko da galdetegi labur baten bidez. Galdetegi horretan, jardueren interesa, zailtasun-maila, motibazioa, erabilgarritasuna eta proposamen metodologikoaren egokitasuna baloratuko dituzte.

Lortutako informazio guztia (ikasleen emaitzak, irakaslearen autoebaluazioa eta ikasleen iritzia) batera aztertuko da, etorkizunean unitate didaktikoa egokitzeko eta hobetzeko.

Ebaluazio-tresnen laburpena