Borroka-guneak eta batailoiak

Ikasleengan bultzatzen diren jarrerak:

• Ideologien arteko gatazka historikoak identifikatzea
• Memoria historikoarekiko errespetua eta balioa
• Gudari eta milizianoen motibazioak ulertzea
• Gertakarien eta haien ondorioen jakintza
• Gure historia ezagutzeko interesa piztea
• Informazio-iturriak bilatzen eta aukeratzen jakitea
• Hausnarketa pertsonala
• Gizaki oro errespetuz tratatzea

Bideoa ikusi aurretik

Gaiaren aurkezpena egin. Ikasleen aurrezagutzak aktibatu, gisa honetako galderak eginez talde handian:

- Zenbat bando sortu ziren Gerra Zibilean? Zeintzuk?

- Entzun al duzue noizbait Gerra Zibila “anaien arteko guda” izan zela? Zer uste duzue esan nahi duela?

- Jende asko joan zela borrokara uste al duzue? Nor?

- Ba al dakizue zer den batailoi bat? Eta fronte bat?

- Ba al dakizue zer den “Cinturón de Hierro” edo ”Burdinazko gerrikoa”?

- Non uste duzue egongo zirela ospitaleak?

- Goango al zinatekete gerrara borrokatzera?

- Nolakoa izango zen gerra-gune batean bizitzea zuen ustez?

- Zer uste duzue gertatzen dela bi fronteren artean?

- Nola eragiten dizue gerraren ideiak pertsonalki? Zein emoziorekin lotzen duzue? Tristura, amorrua, nahasmena…

Bideoa ikusi bitartean

1. Bideoa ikusi aurretik zituzten aurrezagutzak eta bideoa ikusi bitartekoak alderatu, ea aurrez hitz egindakoarekin bat datozen.
2. Atentzioa eman dieten pasarteak gogoan hartu.
3. Ezagutzen ez dituzten hitzak, izenak edo erreferentziak apuntatu ditzatela. (Adib.: “trintxera”, “bandoa”, “batailoia”, “frontea”, “Cinturón de Hierro”, “hospital de sangre”, “Eusko Gudariak”…)

 Bideoa behar adina aldiz ikusiko dute, informazioari ahalik eta etekin handiena ateratzeko.

Bideoa ikusi ondoren

1. Ziurtatu ulertu dutela Argitu zalantzak. 
2. Bideoari buruzko hausnarketak eta iritziak partekatu, talde(t)an:

- Nola sentitu zarete bideoa ikustean? Zein pasartek eragin dizue gehien?

- Zein adibide ikusi dituzue “Anaien arteko guda” ulertzeko?

- Zer batailoi mota azaldu dira? Nola antolatzen ziren?

- Zergatik zen garrantzitsua “Eusko Gudariak” kantaren sinbolismoa?

- Zer sentimendu agertzen dira bideo osoan zehar?

- Zer uste duzue ikasi dezakegula lekukotza hauetatik gaur eguneko gatazkak hobeto ulertzeko?

3. Azken ekoizpena: Hainbat ekoizpen garatu daitezke. Hiru adibide eskaintzen dira hemen. Ikasleek horietako bat aukeratu dezakete edo ordezko bat proposatu, edo proposamen bat baino gehiago ere egin ditzakete.

• Historia egiten. Ikasleek Euskadiko gerra-fronteen zabalera, gogortasuna eta garrantzi estrategikoa ulertuko dituzte; horretarako, mapa kolektibo bat osatuko dute, gertaera historikoak eta testigantza pertsonalak uztartuz.

Ikasleak taldeka banatuko dira (3-4 pertsona) eta talde bakoitzak fronteko guneetako bat aztertuko du. Gainera, talde berezi bat egongo da, Alejandro Goicoechearen traizioak Bilboren erorketan izan zuen eragina aztertuko duena. Taldeen banaketa, beraz, honela egingo da:

• Otxandio-Legutio-Aramaioko frontea
• Debagoienako frontea eta Intxortako borroka
• Durangaldea eta Urkiola
• Markina-Ondarroa-Lekeitio zonaldea
• Burdinazko Hesia
• Goicoechearen bando-aldaketa eta Bilboren erorketa

Talde bakoitzak egokitu zaion gaiari buruzko ikerketa abiatuko du eta, testuez gain, argazkiak, irudiak, mapak edota testigantzak batu beharko ditu. Hona hemen informazioa lortzeko erabili dezaketen gida bat:

Frontearen kokapen bakoitzak bere ezaugarri bereziak ere badituenez, horiei ere adi begiratu beharko diete ikasleek. Hona hemen interesgarriak izan daitezkeen ildo batzuk:

1. Debagoieneko frontea – Intxorta

• Zergatik izan zen hain iraunkorra defentsa?
• Zeintzuk izan ziren kokapen nagusiak?
• Noiz izan zen Eibarko bonbardaketa eta nola eragin zion fronteari?

2. Otxandio – Legutio – Aramaio

• Zergatik zen giltzarri Legutioren kontrola?
• Non kokatuko da mapan Otxandioko bonbardaketa?
• Zer bide militar saiatu ziren erabiltzen Aramaion?

3. Durangaldea – Urkiola

• Zein izan ziren hegazkinen ibilbideak eta helburuak Durangoko bonbardaketan?
• Durango bonbardeatzeak nola eragin zion Bilboko erasoari?
• Urkiolako mendatea: markatu mapan igarobide nagusia.

4. Markina – Ondarroa – Lekeitio

• Zer garrantzi zuen kostaldearen kontrolak?
• Nondik nora zihoazen itsasoko ihesbideak?
• Kokatu mapan kostaldea inguratzeko mugimendu nagusiak.

5. Burdinazko Hesia

• Nola antolatzen zen defentsa-lerroa?
• Zein puntutan zen zaurgarriena eta zergatik?
• Jarri mapan bunkerren eta defentsa-guneen kokapen nagusiak.

Seigarren taldearen ikerketa-ildoa ezberdina izango denez, beste modu batera planteatu beharko dituzte ikasleek galderak. Alde batetik, Alejandro Goicoechearen biografia ikertu beharko dute eta, bestetik, bere ekintzek jorratzen ari garen gaian zer nolako ondorioak izan zituzten aztertu beharko dute. Hona hemen lagungarri izan daitekeen gidoi txiki bat:

6.. Goicoechearen bando-aldaketa eta Bilboren erorketa

• Osatu Alejandro Goicoechearen biografia laburra: non eta noiz jaioa, ikasketak, jardun profesionala eta ekarpen nagusiak.
• Zer rol izan zuen Burdinazko Hesiaren diseinuan?
• Noiz eta nola aldatu zen nazionalen bandora?
• Zer informazio filtratu zuen?
• Zein defentsa-puntu bihurtu ziren zaurgarri nazionalei eman zizkien planoei esker?
• Nondik sartu ziren nazionalak hiriaren defentsa apurtzean?
• Zer egunetan gertatu zen fase bakoitza?
• Zein da egoera honetan “traizioa” kontzeptuaren esanahia?
• Zergatik esaten da Goicoechea traidorea izan zela?
• Zer gertatu zen Bilbo erori zenean?
• Zer aldatu zen fronte osoan? Nora joan ziren errepublikaren aldeko bandoan zeuden milizianoak eta gudariak? 

 Lanaren atal garrantzitsu bat gertaera haiek lekuan bertan bizi izan zituztenen testigantzak entzutea eta ulertzea izango da. Horretarako, Ahotsak.eus  webgunea erabil dezakete (edo antzeko beste informazio-iturri batzuk bilatu).

Behin ikerketa eginda, talde bakoitzak ahozko aurkezpen bat prestatuko du. Segidan, gelan egongo den mapa handi batean kokatuko dute aztertutako eremuaren inguruko informazioa: fronte-lerroaren eta bi bandoen kokapena, bestelako elementuak (lubakiak, bunkerrak, mendateak…), bonbardaketa-guneak, data nagusiak…

Azkenik, talde bakoitzak Ahotsak.eus webgunean identifikatu dituen pasarteetatik bat aukeratuko du, egindako ikerketarako adierazgarriena edo esanguratsuena egin zaiona, eta gainontzeko ikaskideei erakutsiko die.

Irakasleak denen artean hausnartzeko galdera hauek egingo ditu:

- Zer da ikerketa honetatik gehien gustatu zaizuena? Eta gutxien?

- Bete al dira hasieran zenituzten usteak?

- Fronte guztietan antzeko bizipenak agertzen direla uste al duzue?

- Zein leku izango ziren gogorrenak zuen ustez? Zergatik?

- Testuinguru honetan, zer izan zitekeen “traizioa” eta zer ez?

- Ba al zenekiten Euskal Herrian oraindik ere lubakiak eta fronteko elementuak ikusi eta bisitatu daitezkeela?

• Gelatik kanpo. Kasu honetan, Berangoko Burdinazko Hesiaren Oroimenaren Museoa eta inguruko Muñarrikolandako bunkerrak bisitatzeko irteera bat egitea proposatzen da. Horretarako, Biologia eta Geologia eta Matematika ikasgaiekin zeharkako lana sustatu nahi da. Gainera, garraioaren gastua ere justifikatuta geratzen da, errentagarritasuna hirukoitza izango baita (hiru irakasgai txango bakarrean). Ez da Historiako saio huts bat izango; aitzitik, hiru irakasgaietako edukiak landuko dira.

• Proposamen honek, gainera, beste bi helburu ere baditu. Batetik, Euskadiko Memoria Historikoaren Legea betetzea eta Curriculumean agertzen den gure inguruko ondarea eta memoria historikoa zuzenean balioesteko aukera ematea ikasleei. Bestetik, telefono mugikorrik gabeko espazio kontziente bat lortzea eta pantailarik gabe lan egitea, zuzeneko behaketa, talde-lana eta arreta-fokua indartzeko.

  Txangoaren ardatz nagusia Geografia eta Historia ikasgaiarekin lotuta egongo da; beraz, Bilbo inguratzen zuen Burdinazko Hesiaren espazioa erabiliko da. Baina, Matematika eta Biologia-Geologia ikasgaiak ere landu nahi direnez, hona hemen proposamen batzuk:

•  

  	Curriculumarekin lotura (4. DBH)	Landu daitekeena
  Geografia eta Historia	Gerra Zibila Euskadin	Euskadiko frontearen eta Bilbo babestearen garrantzia, eraikuntza-prozesua, erorketaren kausak ulertzea…
  Matematika	Geometria, topografia eta norabideak.	Distantzien neurketa, bunkerren hormen lodieraren analisia eta tiro-angeluen kalkulua iparrorratzarekin.
  Biologia eta Geologia	Euskadiko erliebea, ekosistemak eta gizakiaren eragina paisaian.	Muñarrikolandako geomorfologiaren azterketa eta defentsarako erabili zen landaretzaren behaketa.

Irteera egunean ikasleak 3-4 pertsonako talde egonkorretan arituko dira, eta talde bakoitzak “Landa-txosten” bat eramango du. Txostenerako datuak egoki bildu ahal izateko, irakasleak gelan aurkeztuko du txostena edo dosierra txangoan irten aurretik, eta aurre-lanketa bat egingo da. Gainera, iparrorratza nola erabili azalduko zaie eta praktika batzuk egin.

TXANGOA

Talde bakoitzari bere materiala emango zaio: txostena paperean, zinta metrikoa eta iparrorratz bat. Mugikorrak ezingo dituztela erabili gogoraraziko zaie.  Txangoa bi zatitan banatuta egongo da: lehena, museoan edo Interpretazio Zentroan egingo da; bigarrena, berriz, mendian edo kanpoko espazioan.

Berangoko Interpretazio Zentroan, iIkasleek gida entzungo dute eta erakusketako panelak aztertuko dituzte. Ondoren, Geografia eta Historia ikasgaiari dagokion fitxa beteko dute dosierrean:

·        Burdinazko Hesiaren eraikuntzan lan egin zuten pertsona motak identifikatu (emakumeak, adinekoak, bortxazko lanak...).

·        Hesia egiteko erabili ziren material nagusiak zerrendatu.

·        Eraikitzeko materialak nondik ekartzen zituzten zehaztu.

·        Borroka-guneak identifikatu eta mapan irudikatu.           

·        Planoen garrantziaz ohartzea

Museoko lana bukatuta, mendira abiatuko dira ikasleak, irakasleekin (eta ahal bada, zentroko gida batekin) batera. Bunkerren eta lubakien eremura iritsitakoan, talde bakoitzak gune bat hartuko du eta bi fitxa beteko ditu:

Muñarrikolandako lubakien ibilbidea

GEOLOGIA-BIOLOGIAKO FITXA:

·        Erliebearen analisia: Ikasleek tontorretik ingurura begiratu eta puntu estrategikoa zergatik izan zen idatziko dute (zer ikusten da bertatik? Itsasoa? Bilborako sarrera?).

·        Kamuflajea: Inguruko zuhaitz eta landare motak behatuko dituzte (pinuak, oteak). Bunkerrak ezkutuan mantentzeko aukerarik egongo al zen? Erraza izango ote zen kamuflatzea?

MATEMATIKAKO FITXA:

·        Hormen lodiera: Zinta metrikoarekin bunker baten hormaren zati irisgarriak neurtuko dituzte, zementuaren eta harriaren sendotasuna aztertzeko.

·        Norabideak eta angeluak: Iparrorratza leihatilan (gezi-leihoan) jarriko dute eta tiro-lerroak zer norabide zuen (Iparra, hego-mendebaldea...) neurtuko dute. Leihatilaren tronpeta-formaren zabalera neurtuko dute, tiratzaileak zeukan "angelu itsua" (babeslekua) kalkulatzeko.

Azkenik, lubaki baten barruan daudela, 5 minutuko isiltasun tarte bat gordetzeko eskatuko zaie. Mugikorren distrakziorik gabe, ikasle bakoitzak bere koadernoan paragrafo labur bat idatziko du eskuz (gerrako kazetari baten lekuan jarrita), une horretan lubaki ilun, hotz eta estu hartan sentitzen den atmosfera deskribatuz.

Hurrengo saio batean, ikasgelan, hausnarketa gidatu bat egingo da txosteneko datuak oinarri hartuta. Hausnarketa hori hiru ataletan banatuko da: esperientzia eta metodologia, diziplinarteko lotura, eta enpatia historikoa eta ondarea.

• Bestearen azalean. Proposamen honetan, ikasleak Gerra Zibileko frontean edo borroka-guneren batean egondako pertsona baten tokian jarriko dira. Gerran parte hartu zutenen eguneroko bizitza ezagutzea eta haien sentimendu eta emozioekin enpatia sortzea da proposamen honen helburu nagusia.

• Hasteko, irakasleak fronte batean zer pertsona mota egon daitekeen galdetuko du, galdera zehatzak eginez:

  • Nork zaintzen zituen zaurituak?
  • Nork eramaten zuen janaria trintxeretara?
  • Nor ziren miliziano eta gudariak? Egongo al zen emakumerik? Ba al zenekiten hasieran emakumeek ere armak hartu zituztela?
  • Nor zegoen frontearen inguruko herrietan bonbekin beldurtuta baina etxekoen zain?
  • Nork ematen zien babes espiritual edo psikologikoa?
• Arbelean idatziko dituzte gelan aipatzen diren profill ezberdinak: milizianoak (emakumezkoak zein gizonezkoak, inguruko baserritarrak, apaizak, herrian geratu diren ama/alaba/arrebak, haurrak, pertsona helduak, erizaina, medikua, postaria, gerrako kronistak, argazkilariak...
• Ikasle bakoitzak pertsona hauetako bat aukeratuko du. “Egun bat nire lubakian” izenburuko idazlana (gutuna, kontakizun laburra, egunerokoa, poema edota bertsoa ere izan daiteke) idaztea proposatuko zaie ikasleei. Galderak hauek erabili ditzakete idazlana idazteko:

Idazlanari indar handiagoa emateko, ikasleek marrazki bat egin dezakete, beraiek aukeratutako pertsonak ikusten duen paisaia, pertsonak edota egoera irudikatzeko. Objektu sinboliko bat ere itsasi dezakete paperean: zaku zati bat, oihal bat, egur bat, argazki zahar bat…

Lanak paperean entregatuko dituzte, eskuz idatzita (ez ordenagailuz), eta anonimoki irakurriko dira. Irakasleak paperak nahastuko ditu eta, ikasle bakoitzari bat eman ostean, ozenki irakurriko dituzte.

Amaitzeko, ikasgela osoaren artean hausnartuko da gaiaren inguruan; gida-galderen bidez, debatea eta barne-pentsamendua sustatuko dira.

- Zer izan da zailena idazterakoan? Zergatik kostatzen da gehiago beldurra eta tristura bezalako sentimenduetan murgiltzea?

- Zer desberdintasun eta zer samintasun komun aurkitu dituzue gizonen eta emakumeen artean?

- Gerrari buruz zeneukaten ikuspegia aldatu al da pertsonen sentimenduetan pentsatu duzuelako?

- Gaur egun munduan dauden gerretan antzekoa izango al da fronteetako egunerokotasuna?

4. Ekoizpena partekatzea. Ahozko aurkezpenak, aurkezpen artistikoak, idatzizko gogoetak eta hausnarketa pertsonalak egingo dituzte ikasleak.

Ebaluazio-irizpideak

Unitate didaktiko honen ebaluazioak izaera jarraitua, hezigarria eta integrala izango du. Helburua ez da soilik ikasleek azken emaitza batean lortutakoa baloratzea, baizik eta ikaskuntza-prozesu osoan zehar egindako aurrerapena identifikatzea eta ikasle bakoitzari bere ikaskuntza hobetzeko orientabideak eskaintzea.

Horretarako, ebaluazioa hiru ikuspegitatik ulertuko da: ikasleen ikaskuntzaren ebaluazioa, irakaskuntza-prozesuaren ebaluazioa eta unitate didaktikoaren ebaluazioa.

Ikasleen ikaskuntzaren ebaluazioa

Ikasleen ikaskuntza hiru unetan baloratuko da: hasieran, garapenean eta amaieran.

Hasierako ebaluazioaren helburua ikasleen aurretiazko ezagutzak, interesak, aurreiritziak eta gaiaren inguruko bizipenak ezagutzea izango da. Horretarako, unitate bakoitzaren hasieran proposatutako galdera-sortak, ideia-jasa, ahozko elkarrizketak eta hausnarketa laburrak erabiliko dira.

Prozesuko ebaluazioa unitate osoan zehar egingo da. Irakasleak ikasleen parte-hartzea, lankidetza, ikerketa-prozesua, ahozko zein idatzizko adierazpena, iturri historikoen erabilera eta pentsamendu kritikoa behatuko ditu. Aldi berean, ikasleei etengabeko feedbacka emango zaie, beren ikaskuntza hobetzen joan daitezen.

Amaierako ebaluazioan, unitate bakoitzean egindako azken ekoizpenak eta aurkezpenak baloratuko dira. Ez da produktu finala soilik kontuan hartuko; prozesuan izandako bilakaera, lankidetza, autonomia eta hausnarketa-gaitasuna ere ebaluatuko dira.

Ebaluazio hori egiteko hainbat tresna erabiliko dira:

• Behaketa sistematikoa.
• Kontrol-zerrendak.
• Errubrikak.
• Talde-lanen eta ahozko aurkezpenen balorazioa.
• Ikasleen koadernoa eta jarduera idatziak.
• Autoebaluazioa eta koebaluazioa.

Autoebaluazioaren bidez, ikasleek beren ikaskuntzaren inguruan hausnartuko dute. Horretarako, unitate bakoitzaren amaieran galdera labur batzuei erantzungo diete, hala nola: Zer ikasi dut? Zer egin dut ondo? Zer hobetu dezaket?

Koebaluazioaren bidez, berriz, talde-lanetan parte hartu duten ikasleek elkarren ekarpena baloratuko dute aurrez adostutako irizpideen arabera (parte-hartzea, errespetua, lankidetza, komunikazioa eta ardura).

Irakaskuntza-prozesuaren ebaluazioa

Ebaluazioak irakaslearen jarduna ere barne hartuko du. Unitate didaktikoaren amaieran, irakasleak bere esku-hartzea aztertuko du, egindako plangintzaren egokitasuna eta erabilitako metodologiaren eraginkortasuna baloratuz.

Horretarako, honako alderdi hauek hartuko dira kontuan:

• Helburu didaktikoak eta konpetentziak lortu diren.
• Proposatutako jarduerek ikasleen interesa eta motibazioa piztu duten.
• Denboraren antolaketa egokia izan den.
• Erabilitako baliabide didaktikoak (Ahotsak.eus-eko testigantzak, ikus-entzunezko materialak, dokumentuak, mapak eta bestelako baliabideak) erabilgarriak izan diren.
• Ikasleen behar anitzei erantzuteko neurriak nahikoak izan diren.
• Erabilitako ebaluazio-tresnek ikasleen ikaskuntza modu egokian islatu duten.

Hausnarketa hori irakaslearen autoebaluazio-fitxa baten bidez jasoko da, hurrengo ikasturteetan unitatea hobetzeko proposamenak egiteko.

Unitate didaktikoaren ebaluazioa

Azkenik, unitate didaktikoaren beraren balorazioa egingo da. Horretarako, ikasleen iritzia ere kontuan hartuko da galdetegi labur baten bidez. Galdetegi horretan, jardueren interesa, zailtasun-maila, motibazioa, erabilgarritasuna eta proposamen metodologikoaren egokitasuna baloratuko dituzte.

Lortutako informazio guztia (ikasleen emaitzak, irakaslearen autoebaluazioa eta ikasleen iritzia) batera aztertuko da, etorkizunean unitate didaktikoa egokitzeko eta hobetzeko.

Ebaluazio-tresnen laburpena