Literatura modernoa: hastapenak

Kostunbrismotik modernotasunera: zeintzuk izan ziren euskal literatura modernoko lehen lanak? Zer ezaugarri zituzten? Nolakoak ziren ordura artekoak? Literaturaren XX. mendeko bilakaera ezagutzeko eta ulertzeko bidea ematen duen bideoa.

Mailak: Batxilergoa

Proiektuak: EIMA 2.0. Herritarren ahotsak: transmisioa ikasgelan

Ikasgaiak: Euskara eta literatura

Gaiak: Literatura

0 puntu 5 izarreko maximotik
0 iritzi guztira

Euskal literatura: kostunbrismotik modernotasunera

 

Gerra aurreko literatuta

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Zuk hizkuntza ofizial bat ez badaukazu, hizkuntza ofizial babestu bat, unibertsitate bat, hau da, sistema literario deitzen diogun hori ahula danean, ahula, ba irakurle gutxi, alfabetatu gutxi... Azkue kejatzen zen mende hasieran ta esaten zun: “ba 300 bat izango dira euskal irakurleak”. Irakurle gutxi baldin badaukazu, sistema ahula daukazu. Idazle profesionalik ez, eta gero batez ere euskal literatura mende hasierakoa beste… helburuei erantzuten zion literatura bat zan. Hartzen dezu Txomin Agirreren obra eta, bueno, bere helburua zan euskaldun idealen mundu bat irudikatzea: euskaldun jatorrak. Fededunak, euskaldunak eta eredu bat: baserritarrak edo arrantzaleak. Bai?

Juan Martin Elexpuru (Bergara, 1950): Bi nobela beti aittatzen dira, ez? 'Garoa' eta 'Kresala'. Bata baserri girokua eta bestia itsas girokua... Txomin Agirreren zeretan, ikusten da oso, bueno, kostunbristaz gain tradizionalistak direla, ta pixkat gorapaitzen da basarrixa eta balore tradizionalak, eta… Eta, bueno, ba, begi txarrez ikusten dira pixkat gorrixak direnak edo idea barrixak edo sozialistak edo batez be fediakin zerikusixa daukatenak, ezta? erlijiñua kuestionatzen dabenak eta.

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Ordun, euskal abertzaletasun tradizional modu batekin lotutako literatura da, eta ordun ohiturazko prosa bat da: ohiturak ematen dira aditzera. Ez? Ez da gizarte... hirietan sortzen doan gizarte moderno, aurrerapenean sinesten duena, barne-gatazkak aditzera ematen dituena... Ez da literatura modernoa zentzu hortan edo forma edo idazketari garrantzia ematen diona

Juan Martin Elexpuru (Bergara, 1950): Bazeuan orduan be banguardia bat, batez be poesian, ez? Lizardi eta Lauaxeta eta… Horrek, ba, kanpoko joeren berri be bazeuken eta, bueno, literatura aurreratua eta ona iten zeben, ezta?

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Beraiek bazekiten poesia modernoa zer zen, irakurtzen zituzten frantses sinbolistak... Verlaine eta Mallarmé eta holakoak eta… edo, bueno, Ruben Darío edo dena delakoak, hau da, modernismotzat ulertu izan da edo lehenengo moderno… poesia modernoa, eta hori saiatu ziren euskarara ekartzen, gaiak berrituz.

 

Gerrak ekarritako etena

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Gerra aurretik sortzen dan mugimendu hori, mugimendu kultural inportantea, pizkundearekin, ba, pikutara bidaltzen du kolpeak. E? Kolpe militarrak pikutara bidaltzen du.

Patri Urkizu (Lezo, 1946): Lauaxeta eta beste hiruzpalau idazle ere fusilatu zituzten, eta benetan tragedia haundi bat izan zen, ez bakarrik Euskal Herri osoarentzat, baita ere, noski, euskal kulturarentzat. Eta euskal literaturari, ba, kalte haundia egin zion.

Juan Martin Elexpuru (Bergara, 1950): Gerraostian lehelengo, hasiera-hasieran hori be esan bihar da zentsurak ez zaban ezer ez argitaratzen lagatzen, ez antzerkirik eta ez ezer, gutxienez 10 urtian, osea, 1940tik 50era arte nik uste dot hor basamortu bat daola. Ez? Ezin zan, osea, debekatuta zeuan.

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Ba, bueno, jazarpen izugarria jaso zuen euskal kulturak eta euskal literaturak, debekua praktikoa zelako publikatzeko eta malgutu zanean, malgutu zen literatura mota batentzat, ez? Ahozko literaturak edo irakaskuntza erlijiosoak eta… horiek ez zuten hainbesteko minik egiten, baina euskara jaso eta landu baten aldeko apostuak mina eta zensura frankista gogorra jaso zuen.

Juan Martin Elexpuru (Bergara, 1950): Ezin izan zan argitaratu ezer, behintzat estaduaren barruan. Ba Mejikon gauza batzuk, Telesforo Monzonen obra batzuk, Guatemalan gauza batzuk, Argentinan... Orixeren zerak, 'Euskaldunak', eta Monzonen poemak eta... hortaz gain gauza asko ez zan zertu, ba ya generaziño berrixa etorri zan arte.

 

Gerraostea: 50eko hamarkada

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Jose Luis Alvarez Enparantza, bera da lehenengo euskal nobela modernoaren egilea, 'Leturiaren egunkari ezkutua'rena, eta hori da lehenengo euskal nobela modernoa. Literatura modernoa lotzen degu hainbat ezaugarrirekin. Batetik, lotzen degu giro urbano batekin, metropoliarekin. Ordun, hau da multitudean gizakia, multitudeko kide izanda, sentsazio hori. Modernotasuna lotzen degu baita ere ni-aren adierazpidearekin, niaren barne-gatazken, hausnarraren adierazpidearekin. Modernotasuna lortzen degu formarekin, hau da, nola: idatzi horrek hartzen duen garrantziarekin.

Jose Luis Alvarez Enparantza `Txillardegi´ (Donostia, 1929): Nik asko irakurtzen nun garai hartan, literatura; orain egiten ez detena, baina garai hartan bai. Horren ondorioz, ni konturatu gabe, pues pentsatu nun, ba, 1. personako nobela bat egitea, existentzialismoaren kezkakin, eta abar. Eta pixkat, ba, horrek guztiak eman zun… hori eman zun.

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Eleberri existentzialista bat da, ta daukagu lehenengo heroe gatazkatsua: Leturia. Bizimoduaren edo izatearen angustia kontatzen duena.

Patri Urkizu (Lezo, 1946): Eta suizidioa. E? Hori zen, azken finean, `Leturiaren egunkari ezkutua´n gaztearen... bere buruaz beste egitea, baina oso ongi kontatua. Eta, gainera, Ferrolen uste dut zegoela soldaduskan Txillardegi momentu hartan. Eta garai hartako gazte kezkak.

Arantxa Urretabizkaia (Donostia, 1947): Txillardegik gehiago jo zuen existentzialisten esparrura. Bainon Sartrek edo Simone de Beavoirrek idatzi zezaketen nobela bat idatzi zun Txillardegik. Osea, garaikidea, garaikidea, lehenengo aldiz.

Patri Urkizu (Lezo, 1946): Ikaragarria izan zen jaso zuen erantzuna. Zeren, bueno, garai hartan ia gehientsuenak apaizak ziren idazten zutenak, eta prentsan agertu ziren, `Jakin´en, Arantzazuko errebistan, ba, agertu ziren gauza oso gogorrak `Txillardegi´ren kontra eta... oso kritikoak.

 

60ko hamarkada

`Harri eta herri´

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Gero poesia soziala, `Harri eta herri´rekin, frankismoari aurre egiteko, bueno, gauzak esateko modua...

Joxe Irazu `BernardoAtxaga´ (Asteasu, 1951): Gabriel Aresti idazle poeta izateaz gain, sekulako eragilea zan. Hori da, ba, eragile ikaragarria zan.

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Sarasolak behin aipatu zuen –ez, behin baino gehiagotan– best-seller bat izan zela `Harri eta herri´, ze saldu zela masibo… masiboki.

Juan Martin Elexpuru (Bergara, 1950): Alde batetik, hoixe, langileriaren poesia, ezta? Nolabait… Eta, gainera, Bilboko ikuspegi batetik eta erdaldundutako leku batetik eta paraje industrial gris eta keetsu batetik eginda.

Arantxa Urretabizkaia (Donostia, 1947): Etena euskal literaturan gertatu zan Arestirekin. Ez genun euskeraz guk beste hizkuntzatan irakurtzen genun bezalako libururik, Arestirena izan zan lehenengoa. Eta gutako askorentzat izan zan kolpe bat: “Ala! Euskaraz ere egin daiteke beste literatura mota bat”.

Patri Urkizu (Lezo, 1946): Egia da `Harri eta herri´ liburua ederra izan zela. Aurkikuntza haundia izan zen denontzat. Irakurri genituen, ikasi genituen buruz hango poema asko...

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Bueno, oraindik irakurtzen dezu `Nire aitaren etxea´, eta jo! Bueno, ez da mezuarekin asmatu zuela, baizik gero poesia bikainak. Bikainak dira.

Arantxa Urretabizkaia (Donostia, 1947): Zan kaletarra, zan kultoa, zan garaikidea, zan garaikidea… zan guk beste hizkuntzatan irakurtzen genuna.

 

`Egunero hasten delako´

Ramon Saizarbitoria (Donostia, 1944): Gero ni joan nintzen Friburgora, eta han erabaki nuen nobela bat egittea, eta hor `Egunero hasten delako´ idatzi nuen.

Juan Martin Elexpuru (Bergara, 1950): Teknika berri batzuk, literaturan beharbada beste leku batzuetan eta beste herri batzuetako literaturan erabiltzen ziranak, baina euskaraz artian zertu barikuak, ba, erabili barikuak. Bai. Bai, bai, inportantia izan zan.

Ramon Saizarbitoria (Donostia, 1944): Euskeraz genittun aukerak hain ziren eskaxak, irudittu baizitzaidan, ba, bazegoela gauza hola erdi moderno edo garaiari erantzungo zion zerbaitt idaztea, ezta?

Patri Urkizu (Lezo, 1946): Nobela oso ona da, suposatzen du salto, jauzi haundi bat gure euskal literaturan, batez ere teknika aldetik.

Arantxa Urretabizkaia (Donostia, 1947): Literatura garaikidea. Noveau Romance zan momentu hortan… puntaren puntan eta berak hura ekarri zuen.

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Dudarik gabe modernoa dala. Eta, gainera, bertan zeuden kontateknika hoiek lotzen gintuzten XX. mende hasierako mendebaldeko eleberri europearraren iraultzarekin: Proust, Joyce... bai, berritasuna ekarri zuten, iraultza nobeleskoa ekarri zuten hoiekin guztiekin.

Harkaitz Cano (Lasarte-Oria, 1975): Orain dela gutxi berrirakurri dut eta, bueno, txunditu egin naiz berriro.

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Gaiaren gaurkotasunak, abortoak, begira oraindik ze gaurko gaia den eta ze gatazka daukagun eta gizartean ze fikzio eta ze salaketa eragiten dituen eta zein den… Hori aldarri, apologia bat zen, abortoaren aldeko aldarri bat.

Ramon Saizarbitoria (Donostia, 1944): Ba, egia esan, gaiaren aldetik nahiko ausarta izan nintzen. Ausarta edo inkoszientea, ez dakit. 14-15 urtekin akordatzen naiz Mutrikura joan nintzela, eta kanpaia jotzen zuten, eta badakizu herrietan batez ere, ez? Hildako kanpaia jotzen dutenean, herri osoa, ba, tristetuta, goibelduta. Eta egun hartan galdetu nuenean zer gertatu zan, nor hil zan edo, neska gazte bat eta haurdun zegoela bere buruari, bere sabelari, zehazki, tiroa jota hil zan. Ez? Bere buruaz beste egin zuen. Eta joe, iruditu zitzaidan, ba, den bezela, akojonantea, ez? Harrigarria gertatu zitzaidan, Suitzan bizitzen, nola hemen hain dramatikoa izan zittekeen asuntu bat, nola ba Suitzan, ba, bueno, grabea izanik ere… ez det esango nik abortatzea zinera joatea denik, ezta? Eta neurriak jarri behar dira, ba... abortatu behar ez izateko, ezta? Baina ez da hain tragikoa. Eta, bueno, nik ikusten nuen horrela bizi zala Suitzan, ezta? Jendea, ba, bueno, ataka horretan ikusten zuenean bere burua, ba, bueno, ba, abortatzen zala eta han ez zala ezer gertatzen, ez? Eta idea hori izan zan, ez? Errealitate hori, ba, dramatizatu gabe kontatzea. Neska bat haurdun gelditzen da, abortatzen du eta kitto.

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Oraindik irakurtzen dut eta… jo! ba oso freskoa egiten zait, oso freskoa, eta da bere idazkera, bere forma… bueno, faszinatzen nauna.

 

`Elsa Sheelen´

Harkaitz Cano (Lasarte-Oria, 1975): 'Elsa Scheelen' da beste sorpresa ikaragarri bat, irakurtzen duzunean, ez? Ba pixkat… Nik uste dut, gainera, `Egunero hasten delako´ atera zen urte berekoa-edo dela, ez? Eta bai, bi hoietan ikusten da euskal literatura moderno baten eta kulto baten baita ere, ez? Ze ze pertsonaia klasez ari gara hitz egiten, ez? Ez dira… Orain arteko… Ordura arteko euskal literaturan ez zeuden modu horretako pertsonaiak protagonistak, ez? Beste intelektualidade batetik hitz egiten duten pertsonak dira eta garaiko kezketan oso txertatutak daude, bai politikoki eta bai sozialki. Eta bai, perspektiba, gaur egundik begiratuta, 50 urte beranduago, mirari bat eta guzti iruditzen zait horrelako nobelak idatzi izana sasoi horretan.

Arantxa Urretabizkaia (Donostia, 1947): `Elsa Sheelen´. Eta, klaro, `Elsa Sheelen´ek zitun kezka intelektualak; ordezkatu zitezkeen edozein Europako literaturarekin. Eta Ramon Saizarbitoria abortoa zan… orduan, bi gauzak izan zitezkeen argitaratuak edozein hizkuntzatan.

Harkaitz Cano (Lasarte-Oria, 1975): Bai nobela batek eta bai besteak badaukate kutsu oso europearra eta ez da kasualidadea, ez? Beharbada garai hartan inkonzebiblea zen zenbait gairi buruz hitz egitea, ez bazenuen nazioartekotzen zure personajeen eta zure geografien panorama. Eta hori oso ongi egiten dute bi nobela hoiek, ez? Pixka bat arnas berria dira zentzu guztietan, bai kokapen aldetik, gaitegi aldetik, personajeen aldetik...

Juan Martin Elexpuru (Bergara, 1950): Maitalea zeukan han eta gero ez dakit zer, eta... Klaro, hori zan guretzat pornografia bezela, ezta? Zeozer… ze pasatzen da hemen, ez?

Arantxa Urretabizkaia (Donostia, 1947): Biyak dute lehen aldiz eleberri batean protagonista emakume bat, eta ama ez dan emakume bat bi kasutan, eta ama izan nahi ez duen emakume bat bi kasutan. Eta gure literaturan ordura arte emakumeak amak ziran. Gizonen amak, gainera, ez alaben amak.

 

`Isturitzetik Tolosan barru´

Harkaitz Cano (Lasarte-Oria, 1975): Esango nuke 'Isturitzetik Tolosan barru' performatibitatearen aldarri bat dela, ez? Objetua eta gero egin zituzten irakurketa guzti hoiek, kaligramak direla, hitzarekin modu jolasti batean hitzak lantzea, itzulipurdikatzea, arauak apurtzea… hori ere literatura da. Arauak apurtzeko gida bat izan daiteke literatura. Eta hori zen, ez?

Juan Martin Elexpuru (Bergara, 1950): Liburu-objeto bat, baina zoragarrixa. Zan... zeuzkan holako zerak, bueltaka eitten zien abaniko moduko zerak, gero desplegatzen zian zerak, gero, ez dakit, era guztietako dibujuak… Bueno, zan liburu bat…! Gero disko bat be bai... Bai, arte obra bat zan. Hor parte hartu bihar izan zeben, nik uste… Klaro, hori inprentan ez zan bape erreza. E? Hori… nik uste dot gauza asko eskuz eta pegauaz-ta ein ziela Zarauzko, ba, Itxaropenako zerian, inprentan.

Harkaitz Cano (Lasarte-Oria, 1975): Bai, niretzako liburu inpreszindiblea da, ez? Batez ere daukan hitzekin eta estetikarekin daukan ikuspuntu apurtzaile, iklonokasta, jolasti hori, Artzek zeukana.

Patri Urkizu (Lezo, 1946): Saiatzen zen bere obrak, poemak, objetu ederrak izan zitezen, ezta? Eta, hortarako, arkitektoekin hitz egiten zuen: hitzen tamaina, tipografia, nola organizatu...

Juan Martin Elexpuru (Bergara, 1950): Eta liburu hori joya bat da. Esan nahi dot, hori etxian daukanak gorde daixala ondo, ze da, ba, ez dakit, Picasso bat eukitzia moduan.

 

`Haur Besoetakoa´

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Miranderen modernitateaz zeinek egingo du duda? Eta beste moderno batek publikatu zuen, hirurogeta hamarretan, moderno bati esker, Aresti. Ze Mirandek jaso zuen zentsura… Beti hitz egiten degu zentsura frankistaz gure artean, baina elizaren zentsuraz ere hitz egin beharko genuke, eta asko hitz egin beharko genuke. Ze ez zuen Mirandek inungo babesik.

Patri Urkizu (Lezo, 1946): Bainan ez zen lehenago argitaratu, Mitxelenak, `Egan´ aldizkaria zuzentzen zuenak esan ziolako –eta, klaro, zensura haundia zegoen garai hartan, eta esan zion–: “Hori argitaratzen baldin badugu, akabo errebista. Orain bai itxi egingo digutela”.

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Danek uko egin zioten 'Haur besoetakoa' kaleratzeari.

Patri Urkizu (Lezo, 1946): `Lolita´ren kontua da, gutxi gorabehera. Bai. Iniziazio bat eta, egia esan, pasioz betetako istorio bat da... eta, noski, ba, pedofilo baten kontu hori euskal letretan agertzea, hori ba eskandalu izugarria zen.

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Protagonista bera izaera nahiko aristokratikoa duen gizaki bat da, maitemintzen dana eta desiratzen duena 11 urteko ume bat. Ta ordun hor sartzen gara `Lolita´ren mito klasikoarekin, ez bakarrik Nabokov-en eleberrian kaleratzen dana, baizik askozaz´e izaera klasikoagoa duen mitoarekin. Bai? Pederastia, nahi duzun bezala, sartzen gara tabuarekin, tabu erabatekoarekin, eta ordun desira eta euren… ba eszena hoiek. Bai?

Harkaitz Cano (Lasarte-Oria, 1975): `Lolita´rekin egin den erkaketa erabat absurdo horrek nik uste det kalte haundia egin diola liburu horri, ez? Ze zuk esaten baduzu 'Haur besoetakoa' dela euskal `Lolita´, ez zara egiten ari justizia. Gainera, ez zara egiten ari justizia bi gauzengatik: bat, ez delako eta bestea, `Lolita´ ere ez delako ondo interpretatua eta irakurria izan. Ez? Azkenean Nabokov-ek pena haundia zeukan, ikaragarria, garaiko gizarteak, neurri haundi batean Kubrick-en pelikularen erruz, egin zuen `Lolita´ nobelaren irakurketaz edo interpretazioaz. Ez zen batere Nabokov-en asmoa, nobela arretaz irakurtzen bada, ez zen batere bere asmoa Lolita probokatzaile baten eta pertsona heldu batekin sortzen den harreman horren apologia egitea, inolaz ere, gero askok interpretatu duten bezala. Ez?

Mari Jose Olaziregi (Lasarte-Oria, 1963): Nik izugarri maite dudan eleberria da. Oso ongi idatzitakoa, bai, oso koherente mantentzen ditu narratzailearen ahotsa... bertute asko ditu.

 

Utzi zure ekarpena

Gipuzkoako aldundia Kutxa Eusko Jaularitza