Santa Ageda Eskoriatzan: nesken parte-hartzea

Sasoi batean, Santa Agedan mutilak bakarrik irteten ziren kantu-eskean eta dantzan. Denborarekin, neskak ere parte hartzen hasi ziren. Hori nola gertatu zen kontatzen dute bideo honetan. 2008. urtetik neskak mutilekin batera irteten dira plazara dantzara.

Mailak: DBH, LH

Proiektuak: Eskoriatzako Udalak babestuta

Ikasgaiak: Herritartasunerako Hezkuntza, Gizarte Zientziak, Geografia eta Historia, Natura, Gizarte eta Kultura Ingurunearen ezaguera

Gaiak: Genero berdintasuna, Ohiturak

4,50 puntu 5 izarreko maximotik
2 iritzi guztira


Proposamen honek ikasleengan jarrera hauek bultzatzea du helburu:

-Emakumeen historia hurbila ezagutzeko interesa

-Gizabanako oro errespetuz tratatzeko asmoa. Denen iritziak arretaz entzun eta kontuan hartzeko borondatea

-Emakumea gutxietsi eta diskriminatzea dakarten estereotipo, aurreiritzi eta rolak baztertzea

-Genero-indarkeriaren eta zapalkuntzaren aurkako jarrera aktiboa azaltzea

-Emakumeen ahalduntzerako tresnak ezagutu eta erabiltzeko gogoa



Bideoa ikusi aurretik

1-Aurre-ezagutzak aktibatzeko galdera pare bat egin daitezke, talde handian:

-Zer dakizue Santa Agedako kantu-eskeei buruz? Badakizue nola eta noiz sortu zen?

-Zer da tradizioa? Tradizioei eustea garrantzitsua al da? Zergatik?

-Ohiturak aldakorrak al dira? Komeni al da garai berrietara egokitzea? Nola? Zer neurritan?

-Badira eztabaidak eta ezinikusiak sortzen dituzten tradizioak, emakumeek ezin dutelako parte hartu: desfileak, dantzak, danborradak... ezagutzen duzue halako kasurik? Kontatu dakizuena.



Bideoa ikusi bitartean

1-Bideoa ikusi aurretik zituzten aurre-ezagutzak eta bideoa ikusi bitartekoak alderatu.

2-Bideoan zehar ulertzen ez dena azaldu, eta behar beste aldiz ikusi. Hiztegi aldetik dituzten zalantzak argitu (Eskoriatzan mendebaldeko euskalkian hitz egiten dute: ikus Debagoieneko euskararen ezaugarriak)



Bideoa ikusi ondoren

1-Gogoetarako bidea ematen duten galderak egin daitezke, talde handian:

-Zer iruditzen zaizue neskek Eskoriatzako Santa Agedako dantzetan parte hartzea? Ohiturak eguneratzea, gaurkotzea, beharrezkoa al da?

-Neskek zergatik ez zuten Santa Agedako kantu-eskean eta dantzetan parte hartzen?

-Zuen ustez, parte hartzen hasteko prozesua gatazkatsua izan al da? Erraza al da ohiturak aldatzea? Ausardia behar al da? Egingo zenukete zuek horrelako zerbait? Begi onez ikusiko zenituzkete aldaketak?

-Ezagutzen al duzue horrelako aldaketak egin dituzten beste tokirik? Eta lortu ez dutenik?



2-Badaude aldaketak egiteko adostasunik lortu ez duten herriak ere, eta egindako aldaketek mina eta haserrea ekarri dutenak. Hondarribiko eta Irungo alardeen kasuak dira beharbada ezagunenak. 'Alardearen seme-alabak' dokumentala ikus daiteke (Jone Karres eta Eneko Olasagasti, 2013) eta Arantxa Urretabizkaiaren “Bidean ikasia” (1993-2016) liburua irakurri (joan liburuaren aurkezpen bideora; pasarte honetan liburuari buruz egin dizkioten kritikak azaltzen ditu).

Ondoren, iritzi-trukea egin daiteke, talde txikietan jarrita. Zeintzuk dira batzuen eta besteen argudioak? Zergatik gaiztotu da hainbeste egoera? Zer nolako sentipenak eragiten dizkigu?

Hausnarketarako, baliagarria gerta daiteke Valentziako bi kasu hauek ere ezagutzea:

  • Alcoiko 'Mairuak eta kristauak' festa. Badauka antzekotasunik alardearekin, bataila baten irudikapena delako eta gizonen/emakumeen rolak oso finkatuta daudelako. Emakumeek 2017an lortu zuten lehen aldiz parte hartzea, legeak hala aginduta (albistea). Azken urteetan berdintasuna bermatzeko neurriak hartzen hasi dira.

  • Elcheko Misterioa. Gizonezkoek eta mutikoek bakarrik hartzen dute parte, oraindik orain. Alkateak dio ez dela jarrera matxista, 500 urteko tradizioa mantentzea baizik: ikus albistea. Aipagarria da Oñatiko Corpuseko prozesioan (gutxienez 1470etik egiten da) ere sasoi batean aingeruak mutikoak zirela, eta pelukak zeramatzatela; gaur egun ez.





3-Azken ekoizpena: Hainbat ekoizpen gara daitezke, talde txikietan. Bost adibide (ikasleek aukeratu dezakete, eta baita ordezko beste ekoizpenen bat proposatu ere):

 

  • Eman iritzia”. Bertso sorta bat edo bakarrizketa labur bat prestatu, gaia honakoa izanik: “80 urteko aitona-amonak zarete, senar-emazteak, eta harrituta geratu zarete herriko festetan neskak dantzan ikusi dituzuenean”. Iritzia emango dute, txandaka (bertsoka), elkarrizketa moduko bat osatuz. Kontuan izan lehenaldia eta oraina, biak bizi izan dituztela.

 

Talde txikietan egiteko ariketa da, binaka. Ahal dela, umorea erabiltzea komeniko litzateke. Behin prestatu ostean, gela osoaren aurrean aurkeztuko dute egindako lana, kantatuz, rapeatuz, antzeztuz edo ahoz gora irakurriz.

 

 

  • Zu zeu elkarrizketatzaile. Kazetari-lanetan jardungo dute ikasleek. Elkarrizketa bat egitea izango da helburua. 2-3 laguneko taldetxoetan egin dezakete.

-Zer jaso. Herrian (eskualdean edo inguruko herri batean ere izan daiteke) egon diren aldaketak, emakumeen parte-hartzearekin lotuta. Herriko ohituretan, aisialdian, ikastaroetan... parte-hartzea nola aldatu den. Ahal dela, elkarrizketa euskaraz izatea komeni da (bide batez euskara ere lantzeko).

-Nor elkarrizketatu? Adibideak:

-Emakumezko dantzariak, ohituraz mutilenak ziren dantzetan dabiltzanak

-Emakumeendako ikastaro/tailerretako antolatzaileak/parte-hartzaileak/formatzaileak

-Aldaketa-prozesu bateko sustatzaileak (ez daukate derrigorrez emakumezkoak izan beharrik: gizonezkoak ere eragile izan daitezke, adibidez, dantza taldeetan).

-Aldaketa-prozesu baten lekukoak. Adineko emakumeak izan daite<ke, gaztetan beren aisialdia nolakoa zen kontatuko dutenak, eta gaur egungoarekin alderatu.

-Nola jaso? Nor elkarrizketatu erabaki eta elkarrizketa lotutakoan, galdetegia prestatu: galderen zerrenda. Inprobizazioari tarte bat uztea ere garrantzitsua da: elkarrizketan bertan galdera berriak sor daitezke, elkarrizketatuak kontatzen duenaren araberakoak.

Elkarrizketa bideoan grabatzea proposatzen dugu (ikus jarraibide orokorrak). Ondoren, hainbat lanketa egin daitezke grabazio horrekin:

1-Bideo-erreportaje labur bat prestatu, grabatutako irudiekin (horretarako, editatzeko programaren bat erabiltzen erakutsi eta adibideak eman; adibidez, Movie Maker). Sarean zabaldu.

2-Elkarrizketa idatziz jarri, egunkari digital edo blog baterako (titulua, azpititulua, sarrera, galde-erantzunak, argazkia, azgazki-oina…)

Egindako lana gelakideei aurkeztea eta azalpenak ematea izango litzateke betiere azken pausua.

Ondo legoke grabazioak Ahotsak.eus-era bideratzea, ahozko ondarearen artxibora (adibiderako, ikus Donostiako San Ignazio ikastetxeko ikasleen proiektua).



  • "Historia egiten". Euskal Herriko dantzetan ipiniko dugu arreta: azken urteotan hainbat herritako dantzetan gertatu diren aldaketak aztertuko dituzte ikasleek, talde txikietan banatuta. Taldetxo bakoitzak kasu bat aztertu dezake, eta egindako ikerketatxoa ikaskideekin partekatu, ahozko aurkezpen baten bidez (Prezzi bezalako programaren bat erabilita, adibidez).



Hona hemen aztertu daitezkeen adibide batzuk (ikasleek beste batzuek ere proposatu ditzakete):

Zumarraga

Antigua ermitako ezpata-dantzan 2015etik hartzen dute parte neskek, eta prozesua naturaltasunez egin zen (ikus albistea).

Durango

2015ean hasi ziren neskak dantzari-dantza egiten (Ixone Aroma dantzaria)

Otxandio

2017an emakumeen soka-dantza berreskuratu zuten (ikus albistea).

Luzaide

Bolant egunean 2017an hartu zuten parte emakumeek lehen aldiz, herrian galdeketa eginda (ikus albistea).

Lekeitio

Kaxarrankan emakumeak 2017an hasi ziren parte hartzen, arraunlari moduan (ikus albistea). Kaxa gaineko dantza ere egin izan dute, besteak beste Argentinan 2018an (ikus albistea), lekeitiarren babesarekin.

Oñati

2018. urtean Corpuseko prozesioan neskek lehen aldiz egin zuten dantza (albistea Goienan). Oñatiko aldaketak Boisen (AEB) ere eragina izan zuen: 2019an hiru neskak hartu zuten parte (ikus albistea).

Aduna

Axeri-dantza 2018tik da mixtoa (albistea).

Berriz

2019an hasi dira emakumeak ezpata-dantza egiten (albistea).

Lesaka

2019. urtean lehen aldiz emakumeek ere egin zuten zubigaineko ezpata-dantza (ikus albisteak: 1 eta 2).

Markina-Xemein

Saragi-dantzan 2020. urtean estreinatu ziren neskak (Argiako albistea).

Eltziego

Lehen mutilena zen dantza bat berreskuratu zuen herriko emakume talde batek, 40ko hamarkadan, eta emakumeen dantza bihurtu (ikus artikulua).



Gaia testuinguru orokor batean kokatzeko, Oier Araolaza dantzari eta antropologo eibartarraren elkarrizketa hau interesgarria gerta liteke; “Genero-identitatea euskal dantza tradizionalaren eraikuntzan” doktorego-tesia egin du Araolazak.



  • Ika-mika”. Eztabaida antolatuko dugu gelan, orain arte landutakoa koska bat estutuz.

Hona hemen proposatzen ditugun gaiak, berdintasunaren inguruan eztabaidatzeko:

1. Cadizko (Andaluzia) inauterietan ninfak eta Jainkosa izendatzen dituzte. 2015ean Cadizko alkateak, genero-berdintasuna bermatzeko asmotan, inauterietako Jainkoaren figura sortzea proposatu zuen (ikus albistea). Asmo horrek kontrako iritziak ere ekarri zituen: iritzietako bat, "festako erreginaren" figura bera zalantzan jartzen duena.

2. Olentzero eta Maridomingi. Beharrezkoa al da Maridomingi? Olentzeroren emaztea, maitalea edo laguntzailea baldin bada... rol hori mesederako ala kalterako da? Hiru errege magoen ordez, hiru erreginak egon beharko al lirateke?

Gela erdiak gai bat jorratuko du (Cadizkoa), eta beste erdiak bestea (Olentzero). Talde bakoitza bi taldetan banatuko da (guztira lau talde): alde batetik Inauterietako Jainkoaren edo Maridomingiren figura sortzearen aldekoak egongo dira, eta bestetik, kontrakoak.

Eztabadaidarekin hasi aurretik, defendatzea egokitu zaiena defendatzeko argudioak taldean pentsatu ditzakete ikasleek.

Eztabaida ahoz egingo da. Ikasleei eztabaida formalen ezaugarriak eta erabiltzen diren formulak eta testu antolatzaileak zein diren azaltzea komeni da, erabil ditzaten (irakaslearentzat lagungarri gerta daitezke: sekuentzia didaktiko hau, bereziki 84-85 orrialdeak, eta beste adibide hau). Helburua: nork bere iritzia defendatzeko argudioak izateaz gainera, gainerakoen iritziak ulertu eta errespetatzea.

 

  • Sormena lagun”. Irudimena lantzeko ordua da. Mozorro-festa bat antolatuko dugu. Hori bai, ondo pentsatuko dugu nola mozorrotu: hausnarketa egin ostean, ikasleek beraiek proposatuko dituzte mozorroaren ezaugarriak, eta baita gaia ere.

Hausnarketarako bide batzuk:

-Mozorroetako esterotipo matxistak: neskatilak printzesa, mutikoak superheroi... Gai horri buruzko hiru artikulu: Mozorroak agerian uzten duena, Mozorro sexistarik ez eta Ur botilak ere diferenteak.

-Mutilak neskaz janztea ohikoa da inauterietan. Barregarria al da? Iraingarria izan daiteke? Zergatik eta noiz?

 

Aukera bat: mozorroaren bat datorren abesti bat aukeratu, eta Lipdub bat egitea, mozorro-festaren egunean.

 

4-Ekoizpena partekatzea. Ekoizpen guztietan ahozko jarduna (aurkezpena, eztabaida, erakustaldia...) izango da bukaerako emaitza. Aurkezpenak laburrak izango dira eta grabatu egingo dira, bideokamerarekin. Aurkezpen guztien ondoren, galderentzat, hausnarketentzat eta iritzientzat tartea izango da. Ikasleek ahozkoa eta idatzizkoa bereizten ikastea komeni da, eta pixkanaka ahozko jardunean gero eta hobeto moldatzea (irizpideak proposatzeko, irakasleari baliagarri gerta dakizkioke: ahozkoaren ezaugarriak eta baliabideak).



 

  • Ebaluazio-irizpideak:



Ebaluazioa grabazioak ikusi ondoren egin daiteke.

Ikasleen autoebaluazioa. Ikasle bakoitzak zertan ikasi duen, zer ikasi duen eta talde gisa zer ikasi duen zehaztu beharko du. Ikasleek euren autoebaluazioa egiteko, egin ditzakegun galderak:

 

Edukiari buruz

  • Ea gaiak interesa piztu dion.

  • Ea gaiari buruz ikasi izanaren sentsazioa duen: gutxi-zerbait-dezente-asko.

Ikaste-prozesuari buruz

  • Ea bideoa eta testigantzak baliagarriak gertatu zaizkion.

  • Ea ikaste-prozesua gustukoa eta eraginkorra izan den berarentzat.

  • Ea informazioa bilatzeko arazorik izan duen edo erraza gertatu zaion.

  • Ea guztira informazio berri asko jaso duen eta hausnartzeko balio izan dion.

Bere komunikaziorako gaitasunei buruz

  • Ea iritzia lasaitasunez emateko aukera izan duen ala zailtasunak izan dituen.

  • Ea ahozko ekoizpenean lasai sentitu den eta nahi zuena azaltzeko gai izan den.

  • Ea pozik dagoen ekoitzitako lanarekin.

Talde-lanari buruz

  • Ea talde-lanean eroso sentitu den eta aberasgarria gertatu zaion.

  • Ea balioesten duen talde-dinamika ala arazoren bat izan duen.

 

Irakaslearen ebaluazioa. Irakasleak ikasleak ebaluatzeko, kontuan hartu ditzakeen irizpideetako batzuk:

 

  • Ea bideoetako testigantzen garrantziaz jabetu den eta interesa erakutsi duen.

  • Ea lehenaldia eta orainaldia lotzeko eta bere ikuspegia aberasteko gogoa eta gaitasuna izan dituen.

  • Ea enpatiarik erakutsi duen bideoko pertsonekin.

  • Ea feminismoaren historia eta historian zehar eskuratutako lorpenak ezagutzen dituen.

  • Ea emakume eta gizonen arteko eskubide-berdintasunaren aldeko jarrera argiak adierazten dituen, haien orientazio afektibo-sexuala edozein izanik ere.

  • Ea hainbat eremutan (publizitatea, informazioa, txisteak, eskola eta abar) emakumeari buruz ageri diren gizarte-estereotipoak biltzen eta aztertzen dituen.

  • Ea emakumea gutxietsi eta diskriminatzea dakarten estereotipo, aurreiritzi eta rolak baztertzen dituen.

  • Ea kultura-elementuen (estereotipoak, rolak eta abar) eta emakumeen edo LGBT koletiboaren diskriminazioaren arteko lotura azaltzen duen.

  • Ea ikerketan informazioa lortzeko gaitasuna erakutsi duen, iturriak bilatzeko orduan.

  • Ea informazio hori bere gogoetak eta ikuspuntua egituratzeko edo eraldatzeko erabili duen.

  • Ea talde-lanean ondo moldatu den, berdinen arteko harremanean iradokizunak eginez eta ikaskideen iritziak errespetatuz.

  • Ea bere iritziak eta hausnarketak partekatu dituen, horretarako txanda errespetatuta.

  • Ea ahozko ekoizpean ondo moldatu den, komunikatzeko gai izan den.

Tradizioz mutilak ziren Santa Agedan kantu-eskean ateratzen zirenak, soldaduskara joan behar zuten 'kintoak' hain zuzen ere. Kopla kantari dirua eta jatekoa batu, eta afari eder bat egiten zuten. Eta plazan dantza egiten zuten. 1876. urtean euskal foruak galdu zirenetik 2001. urtera arte, soldaduska derrigorrezkoa izan zen: 'kinto sistema' indarrean zegoen. Soldadu joan behar ez izateak Santa Ageda ohituran ere aldaketak ekarri ditu, pixkanaka. 2008. urtetik aurrera, 18 urte betetzen dituzten neskek eta mutilek berdintasunez jarduten dute kantu-eskean eta dantzan, Eskoriatzan.  

Santa Agedaren bilakaerari buruzko dokumental laburra ikusteko:

Utzi zure ekarpena

Gipuzkoako aldundia Kutxa Eusko Jaularitza