Ipuinen transmisioa

Ahotsak.eus proiektuan adinekoei jasotako bi ipuin aukeratu ditugu (Hontzarena eta Axelko eta Otxokorena), ondoren Ameli eta Joxe Mari Karrere ipuin-kontalariei eman, eta ipuinen beraien bertsioak egin dituzte. Kontaketaren eta transmisioaren inguruan hausnarketa eragiteko bideoa.

Mailak: DBH

Proiektuak: EIMA 2.0. Herritarren ahotsak: transmisioa ikasgelan

Ikasgaiak: Euskara eta literatura

Gaiak: Ipuinak, Ahozko testu-generoak

0 puntu 5 izarreko maximotik
0 iritzi guztira

Hontzaren ipuina

Patxike Ibabe (Aramaio, 1932): Gure amak kontetan uskun hori. Ba, hontza auela luma barik. Eta txorixek apur bat zertu ein zien, penaute azen. Esaten auen: “Ze in biher dou guk? Ze ingo dou guk txori honeatik? porke, klaro, guk lumak daukau eta horrek ez dauko bape”. Eta esan auien: “Bueno, ba, bakotxak emungo dutsau luma bat, hainbeste txori klase gaz”, eta bakotxak emun utsen lumaik polittena. Ta, bueno, emun dutsie ta jantzi da lumaz. Ba, horreik esan gure dau, ba, bastante zea, sinbologiko, ezta? Eta, bueno, aurkittu zan hain dotore, ba, ez utsien, ba…[…] ba, saludau o agur bat emun o esker on bat emun. Bueno, esan gure nauke [eskerrak emun, animalixek o bestela, geuk moduen, emun geike] eskerrak emun o alrebes, animalixek nahiko fiñek diez. Eta orduen esan auen: “Ba oin… Ez dusku guri begittu ta ezta eskerrik emun ta zea in ez, ba, orduen oin gabez urtengo dau, gabez”. [Hori izen zan zigorra?] Bai, bai, bai, zigorra izengo zan. Gabez. Bai.

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963): Hontzaren ipuina edo zergatik hontzak gauez ibiltzen diren. Ba, hasiera-hasiera batean, animali guztiek eta txoriek eta denek hitz egiten zutenean, txori guztiek, ba, sekulako luma ederrak zittuzten, bat izan ezik: hontza. Eta gainontzeko txoriek ikusi zutenean hontza, gizajua, lumarik gabe –horrela, neguan hotz eta beroan kixkaltzen, noski, lumarik gabe– ba, erabaki zuten denen artean bakoitzaren luma bana emango ziotela hontzari, hontza jazteko. Eta, halaxe, lumarik ederrena oparitu zioten, bakoitzak zeukan lumarik ederrena, oparitu zioten hontzari ta hontza jantzi zen luma guztiekin, dotore-dotore. Inoiz ez zen ikusi halako txori eder eta koloretsua. Bainan badakizue nola diren gauzak! Hontza, horrela bere burua ikustean hain dotore eta hain koloretsu, harro-harro harropuztu zen eta hor zebilen alde batetik… arboletik arbolera ta, bere harrotasuna erakusten eta besteei esaten: “Begira zuek kolore bakarrekoak. Zu ta zu ta… Nik kriston kolore pila daukat. Ederra baino ederragoa naiz!”. Eta esaten zuten ere ortzadarra bere hegalaldiarekin agertzen zela. Bainan, noski, beste txoriek ikusi zutenean hori, ya pixkat hasarratu ziren. Esaten zuten: “Joe, begira hau! bakoitzak luma bana eman eta eskertu beharrean… ala! Harrotasunez, harroputz… harroputz beti gure aurrean eta…”. Orduan, txori guztiek batzar bat egin zuten eta erabaki zuten hontza bakarrik gauez ibiliko zela. Eta ordutikan horrela da: hontza bakarrik gauez ibiltzen da. Eta tarteka egiten du halako uluka bat, ulua, “uuu, uuu, uuu”, esateko “Hemen nago, hemen nago, hemen nago”, bestela inork ez baitu ikusten.

Amaia Elizagoien `Ameli´ (Baztan, 1994): Badakizue zein den basoko animalirik ederrenetakua? Hontza da. Eta azalduko dizuet zergatik. Ardiek solasten zuten garaietan, hitz egiten zuten garaietan, hontzek ez zuten lumarik. Eta, esaten dutenez, lotsatu xamar ibiltzen omen ziren basoan zehar, inork ez begiratzeko esperantzan. Baina egun batean enara ttiki bati-edo halako zeozer sortu omen zitzaion bihotzian eta beste txoriekin elkartu eta esan zien: “Ei, lagunak, ikusi nola dagon hontza, gaixua, beti lotsatuta, beti gordeka. Utziko al diogu bakoitzak luma bat? Bakarra. Eta, hala, lumatuko da gu bezala. Eta haietako bat, usoa uste dut zela, hain zegoen hunkituta esan zuela: “Bai, gainera ederrena emango diogu. Merezi du, sufritu duen gutiarekin!”. Eta, hala, banan-banan txori guztiak beregana joan eta lumarik pollitena eman omen zioten. Handik guttira hontza lumaz beteta omen zegoen eta hain eder ikusten zen egun osoa pasatzen omen zuela errekari begira, bere burua begira. Horrenbertze, ahaztu egin zuela nondik zetorren. Eta handik gutxira, lumak jaso eta handik gutxira, ez zuen basoko animali bakar bat ere agurtzen. Eta momentu hartan enarak berriz ere denak elkartu eta esan zien: “Ikusi al duzue nola dabilen gure hontza beti? Harrotuta!”, “Niri kontatuko didazu! Atzo kantuan entzun nuen erreka ondoan!”, “Ta zer kantatzen zuen?”, “Ba, hantxe nabaritu nuen eta halaxeko zerbait esaten omen zuen: Gora ta gora beti, ta gora beti ni, nere disgustu eta zoritxarrak fini. Gora ta gora beti, ta gora beti ni, nere disgustu eta zoritxarrak fini!”. “Hori abesten zuen? A, bai?”. Eta egun hartan baso guztia elkartu eta erabaki zuten handik aurrera hontza gauetan bakarrik aterako zela. Eta nik oraindik ez dut egunez hontzik ikusi.

Axelko eta Otsoko

Bixente Pagoaga (Arrasate, 1946): Axelkok euken, ba, afixan euken umiek. Ta Otsoko fan zan ta esan utsen, behetik esaten utsen: "Axelko, zenbat ume daukek?", eta "Bost". "Botaidek bat" ta "Eeez" ta "Botaidek bat, arbolia botako dustat bestela buztanakin", ta "Ezetz!". Eta bestiek buztanakin joten utsen arbolie tiki-taka, tiki-taka, joten utsen arbolie, ta bota utsen ume bat. Ta jan euen umioi. "Edarra jeuan ta botaidek beste bat", "Eez". Ta bueno, holan, banan-banan ume danak jan utsen. Ta gero, ba, Otsokuoi fan zan errekara, egarrixa euken, ta fan zan errekara ta eran euen ure. Bixen bittartien fan zan Axelko eta tripie ebai ta atara utsen umie tripa barrutik, kargau utsen harrixekin. Ta itzartu zanien Otsokuoi, ba, egarrixa eukela; ure eraten hasi ta itto zan errekan. Ta gero esaten zan: hori hola bazan, sartu zaille kalabazan, ta urten daixela Vittorixako plazan.

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963): Ba omen zihoan behin Otsoko –ba, ez dakit, zelaitik, basotikan edo… menditik barrena– eta han ikusten du Axeriko arbol baten gaiñian bere kumeekin. Eta harrituta: “Hi, Axeriko, zer egiten duk hor, hor gaiñian igota, txori baten moduan?” eta “Hamentxe, badaezpada ere, nere haurrak zaintzen hi bezalako jendailangatik”, eta “Baa! Nik ez diat ezer egingo! Baiña, hara, goseak nauk eta botaidak hire haurretako bat” eta “ Ta, ta, ta, ta… Nola botako diat nere haurretako bat? Ez, ez, ez, ez.”, “Ba, botatzen ez badiak, ja-ta arbola bertan behera botako diat” eta “Ba, ba, bai zera!”. Eta hasten da otsua isatsakin danba! danba! arbolai jo ta jo. Eta, halako batian, axerikume bat taka! eroi eta otsoak jan. Eta “Botaidak beste bat!”, “Bai zera! Orain gutxiago zeuzkiat eta!”, “Botaidak beste bat!” eta “Ezetz eta ezetz”. Eta otsoa hasten da, Otsoko, panpa! panpa! panpa! arbolei eta beste kume bat eroi ta hua jan. Eta horrela, taka-taka, denak eroi eta kume guztiak jan zituen. Gero, egarriz edo, errekara hurbildu zen eta han hasten da edan ta edan ta edan ta edan, tripa ondo bete arte axerikumeekin eta urarekin. Eta hantxe, ba, siesta. Bazkalostean, siesta. Han gelditzen da lo. Orduan, Axeriko jeisten da arbolatik ikusten duenean bertan, labaiña hartu, tripak ireki eta bere kume guztiak atera zituen. Eta han zeuden harri batzukin otsoaren tripa bete berriro, hua josi eta alde egin. Otsoa esnatu zenean, egarriz, hasten da edaten errekan eta harrien pisuakin, kargakin, errekara eroi, ta!, eta hantxe itota geratu omen zen otsoa.

Amaia Elizagoien `Ameli´ (Baztan, 1994): Nafarroako Pirineoan duela urte kuadrilla bat otsoak bizi ziren eta otsoekin elkarbizitzan-edo txoriak eta beste hainbat animali egoten omen ziren. Otsoak fama ez du bapatean irabazi eta kontatzen dute bazegoela txori bat, ama izan berri zela, eta hantxe omen zegon zuhaitz baten gaiñean bere kabian, bere bost kumetxoekin, pozik. Eta halako batean: “Au-au-auuuuu” entzun zuen entzun. Eta bapatean nabaritu zuen bere zuhaitzaren azpian hantxe zegoela otsoa eta bazekien zertara zetorren. Baiña otsoari berdin zitzaion harek bazekien edo ez, eta zuzenean, beti bezala, berriz ere esan zion: “Txoritxo, txoritxo, ekarri kume ttiki hoietako bat. Ekarri zure txita hoietako bat, goxo-goxo jango dittut ta”. Eta txori amak penaz, haserrez, esan zion: “Ez, ez dizut emango. Nireak dira bostak eta ez dizkizut oparituko”. Eta momentu hartan otsoak bere buztana mugituz zuhaitza dantzan jarri omen zuen geroz eta azkarrago ta zas! Halako batean txori txiki bat erori eta “aam”, eraman egin zuen. Handik gutxira berriz. Etorri eta berdiña: “Emaidazu, emaidazu txori txiki hoietakoren bat, gustora jango dittut eta”, “Ezetz! Ez dizudala emango! Bat eraman duzu eta ez duzu gehiago eramango!”. Baiña txoriak ezin zuen otsoarekin eta banan bana denak eraman zizkion, bere kumetxo guztiak, denak. Erraten dutenez, denbora batez txoria ordu luzez egunez ez omen zen kabira bueltatu eta inguruan zituen lagunek halaxe abesten omen zioten:

Txori kantazale ederra nun ote haiz kantatzen? Txori kantazale ederra nun ote haiz kantatzen? Harrien negarra haizeak darama Zaraitzuko ibarretan barna. Harrien negarra haizeak darama Zaraitzuko ibarretan barna”.

Eta, hala, xoria hegaka, kantarik gabe, kanturik gabe, otsoarengana hurbildu omen zen. Hura etzanda zegoen erreka ondoan, lo goxoa egiten. Eta poliki-poliki bere pikoarekin zast! tripa zulatu, bere kuma guztiak atera eta denen laguntzaz harriak sartu eta josi omen zion tripa axkar-axkar. Eta hegalak zabaldu eta zerua berriz bere egin zuen momentuan, otsoa esnatu eta egarriz egarriz errekara joan eta –hain zen beti dena nahi zuen halakoa– edan eta edan eta edan eta edan eta… errekak eraman omen zuen otso hura eta, azkenean, ezer gabe gelditu omen zen.

Utzi zure ekarpena

Gipuzkoako aldundia Kutxa Eusko Jaularitza