Nola kontatu ipuin bat?

Ipuin-kontalarien lana ezagutuko dugu: ipuinak kontatzeko orduan zer izaten duten kontuan, alegia. Amaia Elizagoien, Joxe Mari Karrere eta Josune Diaz de Mendizabalek istorioak kontatzeko darabiltzaten tekniken berri ematen digute bideo honetan.

Mailak: DBH

Proiektuak: EIMA 2.0. Herritarren ahotsak: transmisioa ikasgelan

Ikasgaiak: Euskara eta literatura

Gaiak: Euskara, Ipuinak, Antzerkia

0 puntu 5 izarreko maximotik
0 iritzi guztira

Nola kontatu ipuin bat?

 

TONOA ETA ERRITMOA

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Bueno, lehenik eta behin aukeratuko dugu ipuina eta erabakiko dugu ipuin hori zer den. Hau da, umorezko ipuin bat den, tristea den, misteriozkoa den… orduan hor erabakiko dugu zer tonokin kontatuko dugun. Neretako jolastia ipuinen barnian tonoekin da arras dibertigarria.

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Hor azkenean ikasi behar da… erritmoak kontrolatzen jakin… gauza planoak ez esaten… tonoak… Ez da berdin beldurrezko istorio bat kontatu edo parrezko istorio bat kontatu… Hor asko jolasten du erritmoekin, ahotsaren tonoarekin…

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Zuk baldin baduzu publiko bat erabat aztoratue da arrunt zaila hastia xuabe kontatzen ze engantxatu behar dituzu lehenik. Ordun hasi beharra zara pixkat bixiago igual, ez? Engantxatzeko. Baino gero ezin duzu segitu ritmo hortan ze lehenengo ipuinean baldin bazaude hemen, bigarrenean nora zoazi? Orduan gan behar zara egiten pixkat hau, ez? Baino arrun modu sutilean.

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Zuk anekdota halako pasarte bat kontatzen duzunean ez duzu hola plano egiten “eta kalera etorri zen eta etorri zen tipo bat eta esan zidan zerbait e gertatu zaizu? Bueno, mina bai baina bueno, lasai nago eta gero etorri zen anbulantzi bat, anbulantzitik atera ziren hiru-lau tipo, etorri zien kamillakin, eta nahi duzu? Ez, ez dut nahi. Eta orduan jendea inguratu zen eta… Jendea ya” puff, hasten da horrela, “hartuko diau zerbaite?”. Ya ez zaie interesatzen batere! A, bale, erori hintzen, ezta? Bai, baina kriston mobida… Gero zer? Bueno, etorri zen mumumumu… ez! Eta etorri zen anbulantzia! Mekauenlaley! Benga jendea, inguruan, balkoietatik jendea eta eee, zer gertatu da? Ezerrez, joe!!

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Neretako ipuinak badu inprobisazioa, jakin  momentuan ze publiko dugun, tonua jartzeko orduen, egokitzeko orden, eta nik erraten dut: nik baditut ipuinak helduekin kontatu izan ditutenak eta helduek negar aunditz in dutenak eta Lehen hezkuntzako 6. mailan kontatzen dituztenak, baina tonoa aldatzen da, ez dut berdin kontatzen.

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Moldatzen duzu dena según, ez da berdin 2 urteko haur bati kontatu edo 80 urteko amona bati kontatu. Ez da berdina. Ipuin berdina kontatu dezakezu, ipui berdina kontatu dezakezu, baina ez duzu berdin kontatuko, noski. Ze zuk bi urteko haur batekin, hiru urteko haur batekin ez duzu hitz egiten heldu batekin bezala. Edo 10 urteko haur batekin edo 14 urteko gazte batekin.

ISILUNEAK

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Isiluneekin jostatu. Ongi dago, adibidez niri gustatzen zait pilla ze badugu ipuin bat nahiko aktiboa dena, zaldiekin ibiltzen gara, ez dakit zer, eta momentu batean gelditzen naiz… erraten diet: “Eta badakizue zer pasa zen? Puff”. Eta igual pasten ditut bi-hiru segundo nere buruan erraten ze astokeri pasatu zena, eta denak daude erraten: “zer pasatu zitzaion?”. Eta agian da munduko tonterik handiena baino ya ari naiz sortzen espektatiba batzuk daudela denak erranez  “benga, arranca!” Eta hori ere gustatzen zait aunitz. Horrekin jostatzia, ez?

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Nik esaten badizut: “Hara, atzo”… hitz egiten badut horrela: “atzo”, ez? Derrepente hor isilune bat dago. Eta isilune horrekin markatzen duzu zerbait, ezta? Edo ez baduzu egiten, ziztuan hasten bazara hizketan: ta-ta-ta-ta-ta-ta, beste, hau da, ia-ia semikortxeatan hitz egiten baduzu, edo, ez? Beste efekto bat lortzen duzu. 00:49

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Edo momentu tragikotan ere bai. Osea neretako 02:12 isiltasuna momentu aunitzetan da bua, ematen dio ipuinai kriston bizie, ze bapatean nahigabian publiko guztia lortu duzu egotia hor, ze ari dire esperuen, falta zaie zerbait.

JAKIN-MINA SORTU

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Behar duzu zerbait beste norbaiti kontatzeko irrika, ze hori kristona da. Garai batean ziren sorginen istoriak eta holakoak eta gaur da ez dakit, ez? Burua moztu zuena edo guija bat egiten ari zela ez dakit zer gertatu zen edo etxe batean mamu bat dagoela edo gauza arraroak gertatzen direla… edo auskalo zer, ezta? Gazteek eta hori kontatzen dittuzte istorio asko. Zer da, “bazen behin”… ez. Baina beharbada esango dute: “Ez dakik zer gertatu zaiten gaur” edo “gaur kontatu didate gauza bat” edo “Interneten ikusi dut gauza bat harrigarria”. Eta hor hasten da istorio bat kontatzen.

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Horrekin jostatzia, ez? Pixkat interesgarria edo lotsa… zerrek sortzen ahal duen publikuangan sentitzia. Nere ustez sentitzia da klabia. Sentiaraztea.

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Eta orain zer? Hori eduki behar du. Parrezkoa izan, beldurrezkoa izan, pasadizo bat izan… eta orain zer? Eta hau eta hau eta hau… Eta orain ze? Eta orain jendia eta orain zer? Orain zer?

PERTSONAIEN IZAERA

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Ipuin bat hartzen dugu, pixkat aztertzen dittugu zeintzuk diren pertsonaiak. Neretako interesgarria da pertsonaia ezberdinei ba ahots diferentiak patzia. Ez beti, ze bertzela zaude aise pendienteago ahotsa kontrolatziaz ipuina kontrolatiaz baino… ordun kontaketa batian baldin badaude imajinatu ipuin baten barnian hiru-lau pertsona, ba agian batek, badituela ezaugarri konkretu berezi batzuk, edukitzen ahal du ahots konkretu berezi bat, ez?

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Zer egiten duzu? Istoria ez duzu aldatzen bainan personaien izaerarekin jolasten duzu: nolakoa den ama… horregatik imajinatu behar ditugu istoriak. Institutoetan eta esaten duzu: nola hitz egiten du Txanogorritxuk? “Bai, ez dakit zer…” Ez, da neska bat baina ez tonta, ez? Da neska bat. Zergatik hitz egin behar du “aiii ni naiz txanogorritxu…” ez? Eta orduan hitz egingo du zuk nahi duzun bezela. Eta zuk nahi duzun bezela hori zer da? Izaera ematen diozu, horrela hitz egiten du, egiten du hori.

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Nik ere jostatzen dut ba jestuekin. Pertsonai bakoitzai jartzen dizkiot batzutan, ez beti, jestoren bat, ez?  Lotsatia baldin bada ba igual ukitzen du ilia… holako tontakeriak bai sartzen ditut.

EZ BURUZ IKASI

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Eta batez ere historia kontatzeko, istorioaren eskema atera. Hau da, abandonatu buruz ikasi behar diren gauzak alfabetatuak garelako, imajinatu,  analfabetoa zara baina historia asko gustatzen zaizu, nola gordetzen duzu buruan istorio hori? Nemoteknia bat dago, ezta? Ba hasten da horrela, garatzen da horrela, gertatzen da hau eta ta-ta-ta.

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Batzutan ez egotea horren pendiente ipuina kontatzia ongi eta ez dakit ze… ikasi beharra dituzu ipuinan lau elementu klabe, ezin direnak mugitu, eta bertzia fantasia! Ateratzen bada gaur zaudetela hondartzan eta ez badu inportan izan hondartza edo mendia eta hurrengo egunean zaudelako ez dakit Baztanen, nahi dezu kontatu mendie dela, nik holakuak… nik itsasua bihurtzen dut erreka eta errekak itsaso egunan arabera.

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Zergatik da inportantea istoriaren egitura barneratuta egotea? Ze zerbait gertatzen bazaizu, historia ez duzu galduko. Testua buruz baldin badakizu eta halako interrupzio bat badago, mozkor bat sartzen dala tabernan eta: “eee, hori ez da horrela!” Eta holakoak, derrepente puf, galtzen duzu haria eta ostras, nun nengoen? Orain hartu, ber-hartu behar dut textoa… baina nik ez dut ber-hartzen textoa. Ber-hartzen dut istoriya. Ze hitzekin? Ez dakizu. Hitzak ez dituzu jakingo kontatzen hasten zaren arte. Orduan zer da garrantzitsua? Hizkuntza ondo ezagutzea, orduan rekurso gehiago izango izango dittuzu.

ONOMATOPEIAK

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Onomatopeiak. Klasikoena kokoriko, kikiriki, kukurruku, ezta? Frantsesez, gazteleraz eta euskeraz, ezta? Hau da, animaliek ere bere hizkuntza, hau da, euskaraz hitz egiten dute edo frantsesez onomatopeia hoietan. Oilarrarena, hori da klasiko bat eta argi-argia. Bainan txakurrak nola egiten du? Zaunk, zaunk, zaunk? Bai, txakur haundi bat bada. Beharbada. Txau-txau-txau. Txakur txikia bada. Baina esaterakoan ere ez dakit zer lekutan, zakurra gauza bat da, txakurra veste gauza bat da eta xakurra beste gauza bat da, ezta? Eta dena animali bera da, ez, baina da tamainaren arabera. Orduan bere onomatopeia desberdina izango da: zaunk-zaunk-zaunk edo txau-txau-txau-txau. Txau-txau ez du egingo txakur haundi batek. Orduan gauza hoiek kolorea ematen diote denetari

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Segun ze alderditatik baditu pilla bat errekurtso eta nik aprobetxatzen dut aunditz, edo saiatzen naiz bai, onomatopeiekin eta jostatzen ahalik eta gehien. Bai, gainera gustatzen zaizkit aunditz.

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Hizkuntzaren errejistroak, hizkuntzaren baliabideak… ze horrek baliabide gehiago emango dizkizu kontatzerakoan, ezta?

GORPUTZ ADIERAZPENA

Josune Velez de Mendizabal (Gasteiz, 1977):

-Komunikatzeko gaitasuna ez da bakarrik hitzarekin, ez? Askotan jotzen dugu horretara, baina bai, gorputzarekin gauza asko kontatzen ditugu. Nik egiten badizut hau, ez dut hitz egin behar, ta yasta, ikusten duzu nola nagoen.

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Kuriosoa da keinuak. Keinuen mundua da beste mundu bat, ezta? Esaten duzu “Ta hara, akabo!”, ez? Hori zuk idatzita, nola jartzen duzu? “Eta akabo”. Ba eske ez du esan… “hara... akabo”. Ezberdina da oso, ezta? Hori esaten dute hizkuntza bat ikasten duzunean, hizkuntza berri bat, zailena da telefonoz hitz egitea. Hau da, hizkuntza berri horretan telefonoz hitz egitea zailena, zergatik? Ze bakarrik ahotsa duzu, ahotsa eta tonuak… eta hori, keinuak ez. Orduan, oso zaila da ulertzea, ezta? Eta orduan keinuak… orduan zer egin behar duzu? Ba beharbada gorputzaren espresioa ere landu.

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Bai, mugimedua parte da, ta adibidez ni pilla bat mugitzen naiz: eskuak eta baditut pilla bat keinu…

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Esaten dute, hori kalkulatu dute, ezta? gure komunikazioan ehunetik hogeita hamar edo halako bakarrik dala hitza.

Josune Velez de Mendizabal (Gasteiz, 1977):

-Gorputzak ere askotan laguntzen digu gauzak kontatzen, askatzen… arnasa hartzea ere oso inportantea da. Jajaja Hori askotan esaten digute “arnasa hartu!” Eta esaten duzu “Hombre! Bestela ez nintzateke hemen egongo” baina derrepentean egiten duzu “aiiiii ba bai! Nengoen hor… ez? “Ba hori!

Joxe Mari Karrere (Errenteria, 1963):

-Espazioaren erabilera ere, oso inportantea. Espazioan nun kokatzen zaren, nola erabiltzen duzun espazioa… nola jokatzen duzun espazioarekin… horrek komunikatzen du gauz asko, ezta? Ez da berdin esatea ez dakit, “eta etorri zen urrutitik” edo “etorri zen urrutitik”, ez? Ulertzen? Derrepente uff markatu duzu espazio bat. “Eta bazetorren, bazetorren, bazetorren… eta ti-ta eta joan zen berriro”. Eta markatzen duzu eta gauza guzti horiek komunikatzen dute ezer esan gabe.

Amaia Elizagoien (Oronoz, 1994):

-Ikustia, itia momentu batian: “Ta han dago!” eta denek itia, eskola oso batek itia zum, ta begiratzea, ez? Non dago? Ta ez dago. Gauza hoiek gustatzen zaizkit pile bat.

Josune Velez de Mendizabal (Gasteiz, 1977):

-Oso polita da be bai nola jasotzen duten beraiek, eta nola ikusten duzun beraien begietan ari direla bidaiatzen, ez? Zuk kontatutako istoria horri esker. Orduan hori… neretzat da ba hori, pasa duzula froga! Jajaja

Utzi zure ekarpena

Gipuzkoako aldundia Kutxa Eusko Jaularitza