Garai bateko garraioak (gipuzkeraz)

Antzinako garraioei buruzkoa da bideo hau, eta lekukoek gipuzkeraz dihardute. Garraioei buruz gehiago jakiteaz gainera, erdialdeko euskalkiaren edo gipuzkeraren ezaugarriak aztertzeko balio du.

Mailak: DBH

Proiektuak: EIMA 2.0. Herritarren ahotsak: transmisioa ikasgelan

Ikasgaiak: Euskara eta literatura

Gaiak: Garraioak

0 puntu 5 izarreko maximotik
0 iritzi guztira

Garai bateko garraioak

Joxe Migel Olano (Donostia, 1937): Zuk kontun euki jende oso gutxik zutela ordun kotxia, e! Ta, ordun, jendia moitzen zan oso gutxi. Ez da oain bezela! Oain hartzen… edozein… Ez, ez.

Iñaki Arregi (Andoain, 1927): Gu kamiyuan futbolian ibiltzen giñan. Ta futbolian ez baloiakin, igual zean batzuk, trapukin indako katxarron bat eta… “Hi! Kotxia datorrela!”, hola, bat o beste, e! Hoi milla beatzirehun ta hogeita hamar berrogei tarte hortan behintzat iya kotxeik ez zan.

Anita Tolosa (Urnieta, 1941): Ez zan izaten ez kotxeik ta ezer ez zan izaten. Zerbaitt´e bihar baldin bazan, Atallua oiñez.

Patxi Maiza (Ordizia, 1933): Ni barrio hontaa etorri nitzanen bizi izatea, ba, ni ezkondu nitzen 67n eta barrio hontan zeren 1, 2, 3 kotxe eta nik ekarri non laugarrena.

Martin Zabala (Andoain, 1926): Gerra aurretikan automobil bat bakarra zan Andoaiñen. Ta bi kamioi.

Patxi Gabilondo (Ordizia, 1927): Kotxek ordun gutxi. Oso gutxi. Ordun oso gutxi. Kotxek noiz… oain hasi die asko! Gehiegi.

Luxio Aranburu (Andoain, 1936): Baiño izandu zan tipo bat oso… nunbaitt´e buru-azkarra ta badakizu ze esan zun? […] “Hemen egunetik egunera kotxe gehio zeudek, e! Oandiken ezautuko diau kotxe bat hemen dijuala eta bestea ya han azaltzen bestea, e! Ezautuko diau oandikan!” esan zun, e. Pentsa zazu, e. Ze aurreratuta. Karretera hontan. Hoi esaten dizut igual oan dala hirurogei urte. Hortxe, hirurogei urteko kontua. Asmatu zun, bai. Joe! Baiña ikusten zun harek etorkizuna nola zetorren, e!

Felix Durandegi (Donostia, 1937): Gu, adibidez, ni gaztetan Hernania ta Usurbilea ta batea eta bestea bizikletaik ez zeon… ez bazeon, ba, oiñez juten giñan. Eta bi aldiz pentsatu gabe, gaiñea!

Gumer Irastortza (Irun, 1931): Errenteira joateko saltzea edo Donostira, juten giñen baserritikan oiñez, karga dena hartuta, estaziyoaiño. Eta gero han tranbia hartu ta Errenteira. Bizimodu oso goorra ttiki-ttikitatiken.

Benita Arabaolaza (Ezkio-Itsaso, 1914): Ordun oiñez ibili bihar izaten zan! Ta astuakin.

Joana Iraola (Tolosa, 1924): Ba astookin ibiltzen giñen. Ez zeon kotxeik eta. Bideik´e ez zeon ordun kotxia ibiltzeko.

Luxio Aranburu (Andoain, 1936): Ni astoakin goatzen naiz. Tolosako hortan Uzturrea astoakin. Bai, bai, goatzen naiz ni. Astoakin ibiltzen giñan.

Gumer Irastortza (Irun, 1931): Ta gero astua bialtzen genun bakarrik itxea —ez zen oaingo kotxiak eta zeak—, bidia bazekiyen eta kamiyoz kamiyo ixkiñatikan astua itxea.

Maria Rosario Iradi (Hernani, 1933): Gero asto haundi bat bagendun eta harrek ematen zizkigun lanak! Beida, nik hemen… hau astuan koska da.

Pedro Mari Illarreta (Donostia, 1937): Hor beste zean batzuk astuakin, beste batzuk zaldi-karruakin… Dena zaldi-karruakin. Astuakin´e bazan bat, Errekakua, hua astuakin ibiltzen zana azkena-o uste det hua izango zala. Astua kargatu ta kale-xextotan. Ta bat baiño gehio burun jarri. [Buru gaiñian?] Bai, kale-xextuak. Kale-xextua badakizu zer dan: zabalik, hola… metro bat, hola. Ta hua bete ta jarri burun ta… Jo, jarri ta, heldu gabe, taka-taka-taka.

Juana Erauntzetamurgil (Donostia, 1924): Oiñez asko juten zian lehen. Buru-xexto haundi hoietan bi marmitak […] ttentte-ttentte hartu ta taka-taka-taka, asko juten zian oiñez´e, e!

Joana Iraola (Tolosa, 1924): Ja! Beharko! Ta earki kargatuta! Zuk ze uste dezu? Oaingo bizimodue zala? Ai, gaixua!

Maria Rosario Iradi (Hernani, 1933): Kalea etortzen zan ama esniakin-ta eta geo, etxeakuan, ba, gantxillua eo beti labore ttikik izaten zittun astuan gaiñian —orduerdi bateko bidia edo hola astuan gaiñian juten zan, maldan gora— eta itten zittun, ba, labore ttikik. Ai, zuek ez dakizue pobre izatia ze politta dan! Eta, ba, bidian hola. Eta zerbiziyo earrak itten zizkan, zeatikan, aizu, orduerdi bateko ibilpidia kentzen ziyon eta, gaiñea, laboria itten zun.

Zalgurdiak

Pilar Kortadi (Donostia, 1927): Asto-karruakin ibiltzen giñan Herreraa, Herreraiño. Hor ematen zan esnia ta tratua-ta ematen zan, ta geo, familiya hazitzen bezela, gehio iten zan eta ordun ya hasi giñan, ba, zaldi-karruakin Donostira. Ta zaldi-karruan handik hona etorri in behar da, e! Haizia ta kazkabarra ta. Geo toldua jarri zitzaion zaldi-karruai. Ya ordun ondo. Haize hotza hartzen zendun ta aurretik hasten zitzaizun ebiya, baiño aurretik hartzen zendun zira bat honea parea bitartian ta ez ziñan bustitzen.

Joxe Aierbe (Donostia, 1934): Oso gutxi zian garai hartan zaldi-karrua zutenak.

Inaxi Altuna (Donostia, 1941): Martutenen, adibidez, ba, etxe gehienetan zeon zaldi-karrua.

Joxe Mari Irizar (Donostia, 1940): Donostia juten giñan garaiekua. Berdura, berdura ta esnia, Donostira horrekin eamaten zan. Nik karneta atea nun bitartian holako batekin Donostira juten nitzen. [Zenbat urtera arte?] Hemezortzi urtera arte. Bitartian ez zeon ateratzeik karnetik eta… Hamalau urtekin hasi ta hemezortzi urtera arte horrekin juten giñen.

Jose Javier Azpitarte (Azkoitia, 1920): Sasoe baten dilijentzixe. Hori nere… ni umie nitzela izengo zan. Dilijentzixe egoten zan. Arrure juten… Arrure ta Elgoibarrea juten zan. Bai, zaldixekin. Dilijentzixe.

Miren Sasieta (Urretxu, 1933): Nere gizonan aitta juten zan zaldikin. Klaro, urte asko dia, baiña zaldikin eamaten zittuen Zestonara jendia. Ta gero ez dakit nun itten zuen… transbordo. Konparazio bateako, hemendik ez dakit noa jungo zian, Azkoittira o lo ke sea, ta han gero beste batzuk.

Akelino Elosua (Zumaia, 1913): [Hango] aittonak zaldidxak eukitzen zitun ta, zea, dilijentzidxa bezela karro bat.Taxista zan orduan hura, Azpeitira-ta jendia emateko. [Dilijentziakin?] Bai. Ta automobillak atea ziala o inbentatu ziala, ta harrek esaten omen zun “Bai, datozela nere alboa, Itziarko aldapan gora guazenian! Zeak, automobil berri hoiek, datozela nere alboa, aber zein juten dan han Itziarko aldapan gora!” Pentsa zazu ze mentalidade e, garai hartan!

Xabier Goenaga (Donostia, 1937): Nik zaldi-kotxiak ezagutu ditut Donostin, baiñon gutxi. Baiño oaindik bazeuden. Ta Amara… Ni Amaran bizi izandu naiz ta han inguruan bazeuden, ba, karro… zaldi-kotxe… jendian kotxe hoiek zituztenak eta han etxian bajuan zaldiyak gordetzen zituzten ta…

Maria Lekuona (Hernani, 1926): Zaldiya ta karrua hartu – zaldi haundi bat bagenun— eta juntatzen giñan Enriketa eta hoik denak eta han hartu ta eamaten nittun Ereñotzua mezetaa. [Zuk zeorrek?] Nik neonek, bai, bai. Zaldiya ta karruakin. Bai. [Hara!] Bai, bai. Oiñez jun o diferentziya earra zeon harekin jun!

Tranbia

Bittori Zapiain (Astigarraga, 1929): Ordun tranbiak izaten zian! Gero autobusak jarri zian, baiño Hernanitikan Donostiaiño tranbian.

Bitoriana Artola (Lezo, 1918): Errenteira oiñez. Eta Errenteritik tranbian.

Joxe Aierbe (Donostia, 1934): Tranbia, Hernaniko tranbia, hor pasatzen zan eta tranbian.

Martin Zabala (Andoain, 1926): Tranbia pasatzen zan ordubetetik ordubetea, bat Tolosa aldea eta bestia Donostia aldea.

Arantxa Agirre (Amasa-Villabona, 1933): Bai, tranbia zan ordun Tolosaa juteko ta danetaa tranbia. Ez dakit zenbat denboatikan, porke beti retrasuakin ta hola ibiltzen zan. Uuu! Hoi akordatzen naiz ni. Tren… Ta gu jun izandu gea trenea ta ez etortzen ta oiñez jun izandu gea Tolosaa. Bai, hoi akordatzen naiz.

Miren Mendarte (Errenteria, 1929): Zian tranbiak, baiñon zian erekiyak, saihetsetikan denak erekiyak. [Barandillakin bezela, ez?] Bai, eta toldo batzuekin. Egualdi txarra egiten baldin bazun, euri pixkat edo, tolduak jaisten zittuzten, eta, gaiñeakuan, zian erekiyak. Eta jardinera hoietan, erekiyetan, juten giñan Donostira.

Maria Jesus Otaegi (Donostia, 1928): Beira, zian alki batzuk… Tren txu-txu bezela? Haundiyan, baiña bi aldetatik irikiya. Ordun, sartzen ziñan batetik eta bestetik jeitsi, segun nun geratzen zan espaloia. Eta kortinak hola, hola bilduta, egualdi ona iten bazun. Oso polita zan. Ta gizona tranbian manibelai ematen. Oso-oso polita. Hori udarakoa, e! Pentsa ze lujoak, e!

Jose Mari Arbelaitz (Hondarribia, 1932): Paseo Colon, Irunen merkatu zaharra leheno han zeon… oaingo herriko etxian aurrian zen merkatu zaharra eta han iten zuen bira iten zuen. Rail batetik sartu eta bestetik atea iten zen ta han iten zen jitratu. “Aguja”, “aguja” deitzen zaio.

Joxe Antonio Huizi (Andoain, 1937): Joan gea denborapasa ta han guar… zea, aguja kanbiatzeko zea. Hoi badakizu nola izaten dan: burniya ta gero goian bola. Saltsan ari nitzala, jo-ta juan zaigu goitik behera! Hasi gea iyo nahiean ta, klaro, behera… zea, hua koskatikan behera jeitsiya zeon ta behia urruti ta gu hua altxatzeko ez giñan aillatzen. Ta hor sumatu deu “klin-klin-klin-klin” tranbian kanpanilla. “Aiba dios”! Korrika abittu giñan, harrobin gorde giñan… Ta tranbia ez geiñekin o Donostitikan zatorren Tolosa aldea o Tolosatik zatorren Donostia aldea. Ta halako batian karrasik eta zea, eta Donostitikan […] tranbia zatorrela, zea, errebuelta hola itten zun ta errebuelta hola in biharrian jo-ta tranbia ra! ta jo-ta karreteran erdia atea zan! Gaur aiña automobil izan bazan…! Eta, bueno, tranbia berriz´e pertxak-eta sartu ta atzeaka bota ta jarriko zuen zea ondo ta geo martxa tranbia. Ta gu ixil-ixilik etxea. Ta geo izengoittiya etxian `Guarda-agujas´ jarri ziyaten.

Trolebusa

Juan Joxe Azkue (Donostia, 1938): Geo trolebusak jarri zittuzten.

Pedro Mari Illarreta (Donostia, 1937): Bi pertxakin, zea, kabletaa. Azken batian trena bezela. Nola kablian juten dian? Ba trolebusak hola ibiltzen zian Donostin.

Pedro Iraola (Amasa-Villabona, 1941): Kurpillakin, kurpil haundikin ta nahi dun tokia juten dana. Anda dios! Zer ote da hoi? Ta autobusak, baiño pertxakin. Elektrikuak, pertxakin. Ta hor [Munoizubin] ez zeon elektrizidadia jartzeik ta jeisten zan kobradoria bi pertxai hartu ta kendu itten zan. Ta beak belozidadia ekartzen zunakin zubiya pasa. Ta geo jarri eziñik, geldik igual zea ta, jarri eziñik, zeak, pertxak, berriz.

Juan Mari Ezkiola (Villabona, 1948), Benito Astiazaran (Asteasu, 1949) eta Jose Aizpurua (Andoain, 1946):

- Benito: Oain autobusak dabiltzan bezela, trolebusak, pertxakin.

- Juan Mari: Bai, pertxakin.

- Jose: Pertxakin, bai.

- Benito: Ta mutil-koskorran zea, jugada, izaten zan –sokakin izaten zian pertxak– heldu sokatatik eta pertxak atea trolebusai. Geatu itten zan.

- Juan Mari: Klaro, ez zan ibiltzen.

- Benito: Korri! Martxa!

- Jose: Elektrikuak zian ta.

Juan Joxe Azkue (Donostia, 1938): Klaro, argiyan indarrakin ibiltzen zian haik´e. Ta pertxa hoik atea [dizka] ta haik subak!

Pedro Mari Illarreta (Donostia, 1937): Ta atzian jun ta soka bat zakaten ta ra! tira, atea bere tokitikan ta autobusa… txoferra atea ta… Klaro, jetsi in bihar ta berriz jartzea. Ta kriston… Ta guk korri! Beti gaiztokeiyak iten.

Utzi zure ekarpena

Gipuzkoako aldundia Kutxa Eusko Jaularitza