Euskara eta zentsura

Frankismo garaia sasoi latza izan zen euskararentzat. Euskarazko kultur jarduerak oso mugatuta zeuden. Sistemak ezarritako zentsura motak ezagutuko ditugu.

Mailak: DBH

Proiektuak: EIMA 2.0. Herritarren ahotsak: transmisioa ikasgelan

Ikasgaiak: Euskara eta literatura

Gaiak: Oroimen historikoa, Euskara

0 puntu 5 izarreko maximotik
0 iritzi guztira

Xabier Goenaga (Donostia, 1937):

-NO-DOa derrigorrezkoa, derrigorrezkoa. NO-DOa. Jo Francoren abenturak eta guztik ezagutzen genitun…

Jose Angel Irigarai (Donostia, 1942):

-A, NO-DOa ere noski, propaganda… klaro, bai, bai, bai. 

Mertxe Hidalgo (Gernika-Lumo, 1928):

-NODOagaz altza in bihar eta (besoa altxatzen du). Himnoa joten ebenien, danak altzeta. Ni ez, ez nitzen altzetan, jasarritxe geratuten nitzen, baina egoten zien jentiek begire ia nok ez dauen altzaten besue.

Felix Durandegi (Donostia, 1937):

-Zinetan NO-DOa ematen zuen bezala, ba radiyuan ere ba beren aldera.

 Jokin Muxika (Donostia, 1932):

-Francon garaien guk irratirik ez gendun eta obligatu zuten taberna guztietan irratia jarri behar zala, altabozakin gainea, parte emateko eta el himno nacional emateko. Eta goatzen naiz jende guztia, taberna guztik ba irrati baten bila…

Jose Antonio Mujika (Donostia, 1943):

-Partea entzuten zan ordun: el parte. Ordubatean. Espainia osoan ematen zuten, Francon garaian bakizu.

Jokin Muxika (Donostia, 1932):

-Tabernan jarri behar izaten gendun (argazkia) argazkia Francona. Ta ordun irratia La Ser bakarrik zan eta La Ser konektatzen zun con Radio Nacional, eguardin ta gabian, parte emateko. Parte emateko, eta parte ematen zanian dana gelditu in behar zan: jokun ari ziranak eta… gero, jotzen zuen el hinmo nacional ta tabernetan e zutik jarri behar zan. Ta segun ze jende zeon hola edo (eskua altxata).

Pantxi Matxain (Donostia, 1928):

-Baino ni goatzen naiz gabian egoten nitzala con La Pasionaria, hura aitzen egoten nitzan gustora.

Miren Zarraga (Andoain, 1932):

-Dolores Ibarruri, bai.

Pantxi Matxain (Donostia, 1928):

-(Orduan ezkutuko emisorak harrapatzen ibiltzen ziñaten?) Bai, bai, (eta…) Radio Pirenaica

Miren Zarraga (Andoain, 1932):

-Radio Pirenaica! Bai, Radio Pirenaica zan.

Jose Mari Iriondo (Azpeitia, 1938):

-Radio Euskadi Venezuelatik emititzen, gero Radio Paris eta Radio Pirenaica.

Arantxa Gurmendi (Donostia, 1944):

-Orduan Pirenaica eta hortikan ematen zian irratsaioak, hemen entzuten zianak eta hemen kontatzen ez zien gauzak kontatzeko erabiltzen zianak.

Iñaki Lizaso (Azpeitia, 1935):

-Harek ematen zitun hamengo politikunak, garai hartan ihesi junda zerenak, Monzon eta hoiek Frantzian bizi zien ta…

Axun Oiartzabal (Lezo, 1946):

-Ba botatzen zuten pixka bat zer gertatu zen edo zein detenitu zuten edo ze folloia zen o igual zen huelga bat lanekua…

Jose Mari Iriondo (Azpeitia, 1938):

-Ziran Francoren… kontrako emisioak ziran.

Iñaki Lizaso (Azpeitia, 1935):

-Haiek ematen zituen Euskadiko gora beherak eta… baina Guardia Zibilen baten aitzen bazun... ordun kontuk! (Fuera?) Zu kuartelea! Nei ez niñuen behin e eman baiño honi bai! (Anaia?) Honi egurra.

Maria Jesus Manterola (Zumaia, 1927):

-Horreatikan ba etortzen zian gure etxea errejistratzea: Radio Pirinaicatikan entzuten genduzen hemen ze pasatzen zan, entenditzen? Eta baten bat bageneukan, alkaueten bat. Guk ganban eukitzen gendun radiyua, eta etxia rejistratzera zazpi bider etorri zian gure etxea.

Juan Mari Balentziaga (Zumarraga, 1943):

-Ni akordatzen naiz nere aitte zanak hartzen zon La Voz de España. Garai hartan hori zan. Klaro, gero guk euskerakok beste batzuk baino klandestinidaden e, atera ziren baino... baino ez. (ta hoiek nun ateratzen zenittuen?) Buf, horik e, horik… ordun inprentaik’e  ez zan… izaten zien fotokopiadora zaharren batzuk nunbaitten sortzen zien ta hakin ba bueno, hola ibiltzen giñen, izkutuan.

Juan Joxe Agirre (Alegia, 1930):

-Aldizkari klandestinoak, garai hartan hemen debekatuta zeudenak, oain ikusi eta ikusten dezu “hau klandestinoa nola izan laike?” baina Francon… garaian edozein gauz. Bere erregimenaren aurka zeozer soziala, arazon txikin bat ikutzen baldin bazendun hori ya debekatu egiten zuten, zensura zegoen.

Jon Ezeiza (Donostia, 1936):

-Zensura haundia, bai, bai. Zensura…

Ana Etxaide (Donostia, 1936):

-Ezin zen argitaratu, e. Argitaratzen zian gauza batzuk, ez? Sortzen ziran gauzak euskeraz baina baina liburu bat ateratzeko behar ziren baimenak ziren oso konplikatuak, oso konplikatuak. Bialdu behar zenuen zentsurara bai euskarazko testua eta bai itzulpena.

Jon Ezeiza (Donostia, 1936):

-Itzulpenak. Euskarazko antzerkiak erderatu eta hara eramanaz, baimena lortzeko. Bestela ez zuen baimenik ematen.

Arantxa Gurmendi (Donostia, 1944):

-Euskeraz egin dien gauzak beti izan dute gertutikan bijilantzia bat. Hori… (zentsura…) Zensura existitzen zan eta bo, teatroan ere lehenbiziko filan eseritzen zien.

Jon Ezeiza (Donostia, 1936):

-Beti bijilatzen beti guardia zibilak. Hemen teatro…  antzoki zaharrean ere beti guardia zibilak eta policia secreta eta ibiltzen zian.

Arantxa Gurmendi (Donostia, 1944):

-Guk antzerki obra ematen genun bakoitzian, emanaldi bakoitzean, zensurakoak zeuden, zensurakoak lehenbiziko asientotan. Nik ez dakit zertaz enteratzen ziran edo enteratzen zian bai edo ez baina obra guztiak eraman behar ziran zensura pasatzera.

Juan Mari Balentziaga (Zumarraga, 1943):

-Antzerkia itteko ia dana prest genduen, eta ia hasi… ez dakit ba ordubete bat edo ordu erdi  ordubete edo faltako zan eta etorri zien Guardia Zibilek eta antzerkia hua ez zeola itterik han. Ez zeola itteik? Zeba? Antzerki honek ez ezer ez dauke… Hori debekauta zeola. (Ta zeatio? Euskeraz zalako o…?) Hori, arrazoia hori, zeatik antzerkik berak ez zeuken ez zeuken…ez zeuken… ez zen arrazoirik debekatzeko.

Jon Ezeiza (Donostia, 1936):

-Antzerkia eta jesuitatan hamar eta erdietako mezetan euskerazko meza ordun ere poliziaz beteta egoten zan atzeko aldia, zer esaten zun aita Altunak, Azpeitiko jesuitak, ze esaten zitun grabatzen ta hor ta hortan ba istilu asko ibili ditugu.

Arantxa Gurmendi (Donostia, 1944):

-Baino denetan egoten zan. Antzerkian eta aktibidade guztietan. Frontoietan’e bai. Frontoietan’e bai. Klaro, eske ez zan bakarrikan zer egiten zan, bai zer sortu zitekeen. Ikurriñak atera edo ez dakit… ikurriña erabiltzea debekatuta zeon! Oseake… ta hortarako bai egoten ziran beti guardiak. Bai, lan asko iten zuten garai hartan.

Jose Mari Iriondo (Azpeitia, 1938):

-Guretzako oztoporik gogorrena izan zan zentsura. Zentsura. Kantariak esate baterako, kantariak debekatuta egon ziran, iparraldeko denak. Baina hemen zeakin hegoaldekoak ere, ba esate bateko, Lurdes ta Xabier, Benito, Laboa, Julian Lekuona… hauek danak debekauta zeuden.

Joxe Mari Soroa (Usurbil, 1932):

-Juten ziñanian festan batera, beste herrin batera kantatzera festetan, ordun esaten zizuen letrak bialtzeko gobiernora ikusteko aber politikuak zian o beste ze klase zien. 

Jose Mari Iriondo (Azpeitia, 1938):

-Zerrendak eginda zeuzkaten, bakarren bat gordetzen det oraindik, zer kantu ez zitezkeen jarri  edo zein ez zitezkeen kantari irratian. Eta “no recomendables y recomendables”. Esate baterako, eskatzen zizkiguten bertsolarietan erabiltzen genituen gaiak. Kantuak. Zer kanta jartzen genituen eta kantu bakoitzaren letra. Eta bakoitza, euskal kantu bakoitza letra, baina itzulpena eta guzti. Esate baterako ‘Euskadi’  hitza sekula ez, ez zegoen sartzerik.

Nati Arrieta (Bergara, 1940):

-Ez dakitt zelako bertsuak kantau zittuela eta kuartelera eruan zittuen! Eta, ba, baten batek sartu zotsen txibatazua, bai, ta nere anaia ta kuadrillia. Harek han egon zian. Kuartelera eruan zittuen, euskeraz kantau zebela bersuak edo ez dakit zer ta, auskalo, berak pentsautako bertso batzuk igual izango zein baina haren fitxia hantxe geratu zan.

Patxi Etxeberria (Orio, 1930):

-Txibaton batzuk tarten, eta haik denuntziatzen zuen. Según o Francogatik o Francon ingurun edo zerbaitte hizketan jardun ziñalako edo zeozer esan ziñula bersotan ta, ta haik itxura danez haik iten zuen hor azpijana, entenditzen al dezu?

Juan Bautista Aizpurua (Andoain, 1925):

-Ez zan bertsota, ez zendun kantatzeik. Kontuz hitz egin behar zendun, e. Kartzelan egonak asko e… Agirre egona do. Lazkano egona do. Joxe Lizaso egona do. Azpillaga egona do, Lopategi egona do… hoik danak kartzelan egonak e.

Joxe Agirre (Azpeitia, 1929):

-Eraman niñuen, goizeko ordubata alde hortan, Dios, hura beldurra hura!

Patxi Etxeberria (Orio, 1930):

-Ez dakit ba nik ze… egun pare bat o hirun bat o ze pasa zittuen, ta libratu zittuen, bai. Baino… joe!

Utzi zure ekarpena

Gipuzkoako aldundia Kutxa Eusko Jaularitza