Feminismoaren hastapenak

Nola hasi zen mugimendu feminista Euskal Herrian? Zein zen emakumearen egoera orduan? Iparraldean eta Hegoaldean egoera oso desberdina zen. Orduko protagonistak eta feminista adituak elkarrizketatu ditugu, feminismoaren hastapenak ezagutzeko (1974-1981).

Mailak: DBH

Proiektuak: EIMA 2.0. Herritarren ahotsak: transmisioa ikasgelan

Ikasgaiak: Balio etikoak

Gaiak: Genero-berdintasuna, Bizikidetza

0 puntu 5 izarreko maximotik
0 iritzi guztira

Lehen haziak, Iparraldean

Miren Aranguren (Iruñea, 1981): Guk abiapuntua Ipar Euskal Herrian jartzen degu, bueno, ba, 68ko maiatzaren ondorio zuzen bat izan zalako emakumeak antolatzen hastea Baiona eta inguruetan, eta Hegoaldean oraindik frankismo garaian ginalako 1975. urtera arte, ez?

Iratxe Retolaza (Donostia, 1977): Bai eta hori da: 1974an sortu ziren talde modura, ba, mugimendu feminista horiek Ipar Euskal Herrian. Ipar Euskal Herrian gero egon ziren mugimendu feministan bi adar modura: bata zan –esan dezagun– Frantziako mugimendu feministaren ordekaritza bat –talde bat, ba, Frantziako mugimendu feministarekin lotura zutenak, nolabait Emakumearen Askapen Mugimendua izena zutenak, bai? eta aldizkariak eta sortu zituztenak–; eta gero, ba, bazeuden, ba, ezker abertzaletasunarekin nolabaiteko harremana zuten talde feministak. Ez? Eta horrela sortu zen Ipar Euskal Herrian eta Angela Davisen ere diskurtsoetatik erantzuten eta abar, zapalkuntza hirukoitzaren ikuspegia garatzen, nun, bueno, aipatzen zuten “gu gara euskaldunak, emakumeak eta langileak eta, beraz, zapalkuntza hirukoitzari egin behar diogu aurre, beraz behar ditugu askapen mugimenduan diskurtsoak zapalkuntza hirukoitz horri aurre egiteko”.

Miren Aranguren: Ipar Euskal Herrian, hasiera batean, mugimendu oso indartsuak izan zian, planifikazio familiarraren aldeko mugimenduak, kontrazepzioa eta abortatzeko eskubidea aldarrikatzen zuten hoiek. Hasi zian, gordeka ibili gabe –ez? beraiek esaten duten bezela–, hasi zian abortuak iten.

Iratxe Retolaza: Abortuaren aldeko mugimendua ere suspertu zen Frantziako estatu osoan eta, bueno, hor egon ziren hainbat mugimendu: ba egon zen hainbat jende ezagun ere publikoki abortuaren alde egin zutenak eta abortatu zutela esan zutenak. Eta holako mugimendu sendo bat egon zen Frantziako estatuan garai hortan. Eta Frantziako giro horren bueltan ere Ipar Euskal Herrian sortu ziren, ba, guneak abortua egin ahal izateko.

Miren Aranguren: Hor, ba, kasu bat egon zan Parisen, bueno, nahiko entzutetsua izan zana, Bobignyko epaiketa, eta, horren ondotik, ba, Simone Veilek abiatu zun prozesu bat, ba, mugimendu feministaren aldarrikapen hoiek guztiak ere lege bilakatzeko eta… Eta 75etik –uste det– aurrera, ba, ya abortatzeko aukera, eskubidea, izan zuten Frantziako estatuan.

 

Hegoaldean, frankismoa

Iratxe Retolaza: Emakumeak oso… ez? oso… leku hertsia zuen. Ba, gogoratu behar dugulako, frankismoan, emakume ezkondu batek senarraren baimenak behar zituela kontu korronte bat irekitzeko, enplegurako sarbidea –zuten gutxitan– izateko, eta abar eta abar. Legalki ez zela herritar askea ere. Emakumea, emaztea zenean, senarra zen bere ––esan dezagun– bere tutore legala.

Arantxa Gurmendi (Donostia, 1944): Emakume ezkonduak ezin zuten lanik egin. Beraien eginbeharra umeak zaintzea zan eta senarra zaintzea. Autonomia hori eukitzea, hori zan… etxetik ateratzea, etxea uztea... Ez, ez, ez, eske izugarria zan nola teorizatzen zan hori guztia, ez? Ze kulpabilidadea sartzen zitzaien emakumeai, beharra baldin bazuten eta lanean hasi behar bazuten. Eta, batez ere, ze… ze etorkizuna eskaintzen zitzaien emakumeei: ama izan. Ama? Baina ama… ume bat bestean atzetik. Ama izan? Klaro, ez zeon pildoraik eta ez zan ezer… dana debekatua zeon! Ordun, aber, pentsa zazu, zenbat familia, 6-8-7 ume ta…

Lola Valverde (Donostia, 1941): Gizon askok ez zioten uzten emakumeari lana etxetik kanpo egiten. Oseake, zer nahi genun? Ba nahi genun gizonezko menpekotasun horretatik atera. E? Atera. Gogoratzen naiz manifestaldi batian talde emakumezkoen talde batek esaten, karraxika esaten zuten –aber gogoratzen naizen, oso zea da, argia ematen du–: "Mujer, tu hogar es tu carcel, tus hijos tus cadenas y tu marido el carcelero" esaten zuten. Eta oso gogorra da hori esatea, bainan horrela ikusten genun.

Arantxa Gurmendi: Gainera, ezkontzea zan umiak eukitzea eta ordun ez zeon haurtzaindegirik eta holako gauzak. Hoiek modernoak dia. Eta ya, gainera, hori da ondorio bat, onartzea emakumeak, umeak izan ondoren, edo izanaz gain, izan dezakeela beste bizimodu bat lana iñez eta abar. Hori dana lotuta dijoa, pakete bat da. Baino garai hartan zeini bururatuko zitzaion… emakumeak lana egitea? Nahiko lan ez al dauka etxean?

Miren Garmendia (Donostia, 1947): Harkaitz jaio zanean, 74an, ez zegon haurtzaindegirik. Montatu ziren haurtzaindegi batzuk, baiño emakume gehienak gero bildu giñen feminismoaren mugimentuan.

Iratxe Retolaza: Bazeuden hor ere ekintza txiki batzuk, ba, trantsizio politiko horren garaian egin zuen eztanda eta Euskal Herriko mugimendu feminista, ba, Hego Euskal Herrian ere saretu zen, Espainiako estatuan saretu zen ere eta hor egon zen iraultza handi bat. Eta hor borroka asko egon ziren lehen lerroan.

Miren Aranguren: Hegoaldeko Euskal Herriko mugimendu feminista abiatu zanean, bazeuden aldarrikapen ezberdinak, batzuk zeuden oso lotuta amnistiarekin, emakume batzuk oraindik kartzelan zeudelako, ba, emakumeei leporatzen zizkieten delituengatik: adulterioa, prostituzioa, abortua, ez dakit zer... bueno, horrelako batzuk. Orduan, amnistiaren aldarrikapena izan zan hasierako urte hoietan aldarrikapen garrantzitsu bat. Baina gerora ere, Ipar Euskal Herrian bezela, kontrazepzioa eta abortoarena eta planning zentroen aldarrikapena, ba, oso orokortua izan zan.

Iratxe Retolaza: Gertatu zen batera Francoren heriotza eta 1975ean emakumeen nazioarteko urtea aldarrikatzea eta, gainera, nolabait, emakumeen eskubideen karta bat diseinatzeko, ba, mugimendu bat hastea nazioarte mailan eta abar eta abar. Osea, giro hortan, ba, bueno, ba… ta aurretik zeuden aurrekari guzti hoien ondorioz, ba, sortu ziran Hego Euskal Herrian mugimendu feministak.

Arantxa Gurmendi: Hasi giñanian emakumeen elkarteak sortzen, eta feminismoaren hasieran eta, hori izan zan, ba, borroka oso-oso gogorra izan zan, zeatikan asko zeon aldatzeko. Ya ez… lege aldetik, ze esanik ez! Hemen neskak-eta abortatzera joaten zian Londresera edo Parisa... ezkutuan, modu txarrian, eta… bueno.

Miren Aranguren: Emakume asko juten zian Hegoaldetik ere Iparraldera abortatzera. Eta, bueno, hor egon zian elkartasun… elkartasun sare hoiek ere egon zian. Alegia, hemen askotan esan da, ba, Parisera edo Londresera juten ziala emakumeak, noski harea juten ziala, baina baita Baionara edo Hendaiara ere.

Miren Garmendia: Eta hor hasi ginen, bueno, kontaktua Baionako planning familiarrekin, eta, turnatzen, baino ni askotan jun nintzen, ba, eramaten nuen larunbatetan bi edo hiru emakume Baionara, abortatzera.

Mertxe Uranga (Donostia, 1937): Eta hamen itten gendun astero reunio bat eta bidaltzen genittun, abortatzeko, jendea, nahi zunak, haurra… oi, emakumeak, bialdutzen gendun zeara, Holandara, abortatzera. Neska bat etorri zan, gaztea, eta esan zidan: nik ez dakat diruik eta abortatu in bihar det. Eta ez badet abortatzen, suizidatu ingo naiz”. Eta esan nion: “Aizu, nik ezin dizut, pentsa zazu, nik diruik ezin dizut eman. Zuk zeatzen baldin badezu, dirua bilatzen baldin badezu, ba, nik ingo dizut, bueno, ahal detena eta nik lagunduko dizut, pues, emango dizut ez dakit zer, bai. Baino nik ezin dizut pagatu! Ta hamen… Gu gera… klandestinoak gera eta ez degu ezerre honekin irabazten, todo lo contrario, dirua zeatzen zaigu”. Pues badakizu ke hurrengo egunian suizidatu zala, barrio Grosen, calle San Franziskon.

Miren Garmendia: Juten ginen Baionara, baino dirua zeukatenak ya juten ziren Inglaterrara eta Holandara.

Mertxe Uranga: Ta batek baino gehiok, nik uste det… baino ez zian juten, ez zekaten dirurik eta ez zian juten. Eta ez dakit nola abortatuko zuten, pues perejillakin o nola… esaten zan bezela.

Maite Gonzalez (Donostia, 1943): Beasainen emakume bat hil zan abortua eginda eta, ordun, elizkizuna egon zan eta, elizkizunan ondoren –gainera, apaizak bota zitun kristorenak, no? emakume horren kontra, eta– gu atera ginan eta manifestazio isila egin gendun  Beasainen. Eta gero hasi ginan biltzen, gai guzti hoiek lantzeko eta. Oraindik hauteskundeak etortzekoak ziran, partidu politikoen legalizazioa gertatzeko zegon... osea, egoera hartan, pentsa zazu, dana zegoen egiteko.

Iratxe Retolaza: Abortuaren aldeko mugimendu haundi bat egon zen eta hortxe, ba, mugarri izan zen Basauriko 11 lagunen epaiketa, ez?

Miren Aranguren: 1976. urtean atxilotu zituzten Basaurin 11 emakume, abortatzeagatik, eta, orduan, horren aurrean eta epaiketaren iragarpenaren aurrean, ba, mugimendu feminista Hegoaldean antolatu zan, artikulatu zan... bueno, bai, hor uste det eztanda in zula antolaketak berak ere, ez? ze nik uste det, bai, abortatzeko eskubidearen aldeko borrokak horrek zeharkatu zula mugimendu feminista edo emakume askoren bizitza, ez?

Maite Gonzalez: Buruan daukat hori: manifestazioa, poliziak aurrean, bildurra… bildurra. Baino gure militanzia politikoaren gaillurra jo zuen urte hartan.

Miren Aranguren: Horren aurrean elkartasun uholde izugarria sortu zan eta replikatu ziran ere, ba, Frantzian ere abiatutako zenbait kanpaina, ez? Ba "nik ere abortatu dut" eta horrelakoak ere, edo sinadura-bilketa masiboak...

Maite Gonzalez: Sinatu genun "yo también he abortado", Basauriko juizioa egon zanean. Eta gogorra izan zan gutako askorentzat sinatzea hori, ze familiyak… orduan gure familintzako… ideologia gizartean nahiko itxiya zegon, nahiko itxiya zan, eta guk pentsatzea gure familiak zer pentsatuko… bueno, ze susto hartuko zuten... Baino gure aldetik militantzia keinu bat zan.

Iratxe Retolaza: Gaurko ikuspegitik sekulako ahalduntze kolektiboa izan zen eta oso-oso ausardia handiko ekintzak izan ziren, gainera, ari zirelako asko aitortzen hori, abortua, praktikatu zutela, baina, gainera, hain justu hori ilegala zen garaian.

Miren Aranguren: Kateaketak, autobusen okupazioak, udaletxeen okupazioak... bueno, hori izan zan etengabeko… etengabeko borroka bat  70. hamarkada horretan.

Iratxe Retolaza: Eta gero hortik sortu ziran ya jardunaldiak eta abar, bai, egin zirenak. Eta jardunaldi hoietan ya hainbat ikuspegitako feministak bildu ziren, hasi ziren ya egituratzen, ba, bueno, agenda konpartitu bat, gogoeta konpartitu bat...

Miren Garmendia: Izan zan, bai, zerbait oso fuertia: 3.000 emakume. Baino imajinatzen zera zer zen 77n? Puf.

Iratxe Retolaza: Leioan egin ziren, gaur egun unibertsitatea dagoen leku berean, ez? Azken batean, pentsatu behar dugu 1977an jardunaldi feministen Leioako jardunaldi horiek oihartzun izugarria izan zutela prentsan. Orduan, ikusten zan hor zerbait zegoela bor-bor-bor-bor. Eta, klaro, oraindik 81a ez da iritsi eta dibortzioarena hor dago, baino hainbat borroka daude hor benetan eragin nahian. Ez?

Miren Garmendia: Ni apartatu egin nintzen 78an, 78-79; ez zegon dibortziorik. 

Iratxe Retolaza: Adibidez, dibortzioaren legea izan zen mugarri, ba, borroka asko egin zalako eta 1981ean, osea historikoki atzo da, pentsatzen baldin badugu... atzora arte hemen, Gipuzkoan –Euskal Herriko leku guztietan ez, baina hemen Gipuzkoan– emakumeek ezin zuten dibortziatu, ez?

Miren Garmendia: Gogoratzen naiz beti, notario baten aurrean egin genun eta nola notarioak esan zidan: “entre las primeras mujeres divorciadas, si no es la primera”.

Arantxa Gurmendi: Nik uste det, eman dien pausoak hain haundiak dia, zaila egiten zaizu hola, eta batez ere gazte jendeai-eta, pentsatzea nondik abiatu ginen, ez? Ze egoeratik abiatu ginen.

Utzi zure ekarpena

Gipuzkoako aldundia Kutxa Eusko Jaularitza